دل خود يا فشار خويشاوندان، همسر، فرزندان و هم‌حزبي‌ها روشن ساخته است؛ اما به‌طور صوري به سراغ تحقيق مي‌رود تا توجيهي براي خواستة دل خود بيابد. اين امر حتي در مسائل دینی و معنوی هم مطرح است؛ اگر چيزي دلخواه انسان باشد سعي مي‌كند تا توجيهي براي آن بيابد و حتي گاهي تا جايي پيش مي‌رود كه حرامي را حلال و حلالي را حرام مي‌سازد. در مسائل سیاسی و اجتماعی نيز کسانی هستند كه از همان نخست راهی را انتخاب می‌کنند که موافق خواسته‌هایشان باشد؛ سپس دنبال استدلال می‌‌روند و قرائني برای آن پيدا مي‌كنند. برخي به همين شكل به سراغ تحلیل‌ سیاسی می‌روند و به دنبال آن هستند كه به هر شكل ممكن ثابت كنند نظر آنها درست است. درواقع، چنين اشخاصي از ابتدا دنبال اثبات علمي مطلب نبوده‌اند؛ بلكه درصدد بوده‌اند تا صورتی درست کنند که دیگران فريب خورده، آن را بپذیرند.

در چنين مواردي، افرادي كه اقدام به تحليل سياسي مي‌كنند، به‌خوبي حقيقت را مي‌شناسند؛ اما به‌منظور تأمين منافع خود، برخلاف حقیقت رفتار می‌کنند و با توجيهات و استدلالاتي مي‌کوشند اذهان ديگران را از حقيقت دور كنند؛ این راه، همان راه دوچهرگی است. وقتی انسان به‌عمد راه نادرست می‌رود و چشمش را به‌روی حقیقت می‌بندد، دیگر خداوند نمی‌گذارد چشمش را باز کند: وَجَعَلَ عَلَي بَصَرِهِ غِشَاوَةً؛[١] «خداوند بر چشمش پرده‌اي افكنده است». اگر كسي یکي دوبار چشمش را به‌روي حقيقت بست، بعد هم توبه كرد، راه اصلاح و بازگشت دارد؛ اما اگر کسی بنا را بر اين رويّه گذاشت و به

[١] جاثيه (٤٥)، ٢٣.