الکلام اللطیف؛ شرح فارسی بر تصریف - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٣ - اسم مفعول

لازم بتذكّر است فرق اسم مفعولى كه از افعال متعدّى گرفته شده با اسم مفعولى كه از افعال لازم متعدّى‌شده اخذ شده است اين مى‌باشد كه در قسم اوّل نفس اسم مفعول صرف شده ولى در قسم دوّم ضميرى كه با آن همراه است صرف مى‌گردد چنانچه در ترجمه گذشت.

متن: و فعيل قد يجيئ بمعنى الفاعل كالرّحيم بمعنى الرّاحم و بمعنى المفعول كالقتيل بمعنى المقتول.

و امّا ما زاد على الثّلاثة فالضّابطة فيه أن تضع في مضارعه الميم المضمومة موضع حرف المضارعة و تكسر ما قبل آخره في اسم الفاعل و تفتحه في اسم المفعول نحو مكرم و مكرم و مدحرج و مدحرج و مستخرج و مستخرج.

و قد يستوي لفظ الفاعل و المفعول في بعض المواضع كمحابّ و متحابّ و مختار و مضطرّ و معتدّ و منصبّ و منصبّ فيه و منجاب و منجاب عنه و يختلف فى التّقدير.

ترجمه:

و وزن « فعيل » گاهى بمعناى فاعل آمده همچون « رحيم » كه بمعناى « راحم » بوده و زمانى بمعناى مفعول مى‌آيد مانند « قتيل » كه بمعناى مقتول مى‌باشد.

تا اينجا وزن اسم فاعل و اسم مفعول از ثلاثى مجرّد را بيان كرديم و امّا اسم فاعل و اسم مفعولى كه از افعال زائد بر سه حرف گرفته مى‌شوند پس قاعده كلّى در آنها اينستكه مضارع آنها را در نظر گرفته و بجاى حرف مضارعه ميم مضموم بايد قرار دهى و ماقبل آخرش را در اسم فاعل مكسور و در اسم مفعول مفتوح كنى مانند:

مكرم (يكمرد اكرام‌كننده) اسم فاعل.

و مكرم (يكمرد اكرام‌شده) اسم مفعول.