الکلام اللطیف؛ شرح فارسی بر تصریف - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٣ - دخول جازم بر سر فعل مضارع

لم ينصر يارى نكرده است يك مرد غائب در زمان گذشته.

لم ينصرا يارى نكرده‌اند دو مرد غائب در زمان گذشته.

لم ينصروا يارى نكرده‌اند مردان غائب در زمان گذشته.

شرح‌

دخول جازم بر سر فعل مضارع‌

قبلا گفته شد منظور از كلمات عامل آندسته از الفاظى است كه وقتى بر سر فعل مضارع داخل مى‌شوند در شكل و هيئت آن تغييرى حاصل مى‌نمايند چه معناى مضارع را نيز تغيير داده و چه تغيير ندهند اكنون مى‌گوئيم از جمله الفاظى كه پس از داخل‌شدنشان بر سر فعل مضارع هم در لفظ و هم در معناى فعل تغيير ايجاد مى‌كنند ادات جازم مى‌باشند كه « لم » و « لمّا » در زمره آنها داخلند.

امّا تغيير لفظى آنها در فعل مضارع:

جوازم وقتى بر سر فعل مضارع داخل شدند در مفرد مذكّر حركت آنرا كه ضمّه باشد حذف نموده و در تثنيه و جمع مذكّر و مفرد مؤنّث مخاطب نون را بجزمى ساقط مى‌كنند و تنها دو صيغه جمع مؤنّث غائب و حاضر است كه نونشان حذف و ساقط نمى‌گردد.

و امّا تغيير معنوى آنها در فعل مضارع:

« لم » و « لمّا » وقتى بر سر مضارع داخل شدند علاوه بر تغيير لفظى معناى فعل را نفى و به زمان ماضى مبدّل مى‌كنند.

فيحذف منه: ضمير در « منه » به مضارع برمى‌گردد.

فانّها ضمير: ضمير در « فانّها » به نون جماعة المؤنّث برمى‌گردد.

متن: و يدخل النّاصب، فيبدل من الضّمّة فتحة و يسقط النّونات سوى نون جماعة المؤنّث، فتقول: