الکلام اللطیف؛ شرح فارسی بر تصریف - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٨ - برخى از احكام مضاعف

و نيز حذف بآن عارض مى‌شود مانند كلام ايشان: « مست » و « ظلت » (ايندو كلمه را هم بفتح فاء الفعل مى‌توان قرائت نمود و هم بكسرش) و « احست » كه تقدير در اينكلمات: « مسست » و « ظللت » و « احسست » مى‌باشد.

شرح‌

مضاعف داراى احكامى است كه مصنّف در عبارات مذكور به دو حكم از آنها اشاره نموده است:

١- همانطورى كه در كلمات معتلّ تبديل برخى حروف ببعضى وجود دارد همچون « قال » كه الفش در اصل « واو » بوده سپس بآن مبدّل گرديده در مضاعف نيز امر چنين مى‌باشد مانند « امليت » كه در اصل « امللت » بوده و بمعناى نوشتم مى‌باشد.

٢- گاهى در كلمات مضاعف حذف عارض مى‌شود مانند كلمات: « مست » و « ظلت » و « احست » كه در اصل « مسست » (تماس دادم) و « ظللت » (گرديدم) و « احسست » (حس نمودم) بوده‌اند.

يلحقه الابدال: ضمير در « يلحقه » به مضاعف برمى‌گردد.

و يلحقه الحذف: ضمير در « يلحقه » به مضاعف برمى‌گردد.

متن: و المضاعف يلحقه الادغام و هو ان تسكن الاوّل و تدرج فى الثّاني و يسمّى الاوّل مدغما و الثّاني مدغما فيه و ذلك واجب في نحو:

مدّ، يمدّ و اعدّ، يعدّ و انقدّ، ينقدّ و اعتدّ، يعتدّ و اسودّ، يسودّ و استعدّ، يستعدّ و اطمأنّ، يطمأنّ و تماد، يتمادّ.

و كذا هذه الافعال اذا بنيتها للمفعول نحو:

مدّ، يمدّ و اعدّ، يعدّ و انقدّ، ينقدّ و كذا نظائرها.