الکلام اللطیف؛ شرح فارسی بر تصریف - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٥ - فصل در بيان امثله تصريف اين افعال

نصر (يارى كرد يكمرد غائب در زمان گذشته).

نصرا (يارى كردند دو مرد غائب در زمان گذشته).

نصروا (يارى كردند مردان غائب در زمان گذشته).

تا آخر صيغه‌هاى چهارده‌گانه.

و بر اين امثله‌اى كه ذكر شد امثله فعل‌هاى افعل و فاعل و فعلل و تفعلل و افتعل و انفعل و استفعل و افعللّ و افعوعل و همچنين امثله باقى افعال را قياس كن.

و حركت الفهاى ابتداء اين افعال را در نظر نگير زيرا آنها زائده بوده كه در ابتداء آمده‌اند و در وسط كلام ساقط و حذف مى‌شوند.

شرح‌

تعريف فعل ماضى: فعل ماضى فعلى است كه دلالت كند بر انجام كارى در زمان گذشته و آن يا معلوم بوده و يا مجهول مى‌باشد:

ماضى معلوم: آنستكه براى فعل بنا شده باشد و علامتش اينستكه يا حرف اوّلش مفتوح است مانند: نصر، ضرب، اكرم.

و يا اوّلين حرف متحرّكش مفتوح است مثل:

انصرف، اكتسب، استخرج.

در اين سه فعل اولين حرف متحرّك آنها عبارتست از (صاد) در « انصرف » و (تاء) در « اكتسب » و « استخرج » زيرا همزه‌هاى آنها وصل بوده كه در وسط عبارت و كلام حذف و ساقط مى‌شوند پس اعتبارى به بود يا نبود آنها نيست و حروف بعد از همزه يعنى (نون) در « انصرف » و (كاف) در « اكتسب » و (سين) در « استخرج » نيز ساكن بوده نه متحرّك پس اوّلين حرف متحرّك آنها همان حروفى است كه ذكر شد.