الکلام اللطیف؛ شرح فارسی بر تصریف - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٧ - صرف اجوف يائى

شرح‌

و اذا بنيته للمفعول: ضمير در « بنيته » به فعل ماضى اجوف از ثلاثى مجرّد برمى‌گردد.

من الجميع: يعنى ماضى چه از باب « فعل » مفتوح العين بوده و چه از باب « فعل » مكسور العين و چه از باب « فعل » مضموم العين باشد و نيز چه اجوف واوى بوده و چه اجوف يائى.

فقلت صين: در اصل صون بود كسره واو را بماقبل داده و حركت آنرا حذف كرديم سپس واو ماقبل مكسور به « ياء » قلب گرديد.

و اعتلاله بالنّقل و القلب: ضمير در « اعتلاله » به صين راجع بوده و مقصود اينستكه عمليّات واقع بر « صون » كه منجر به تبديلش به « صين » شده دو چيز است:

الف: نقل و آن نقل حركت واو به صاد بوده.

ب: قلب و آن عبارتست از قلب واو به ياء.

و بيع: در اصل بيع بود كسره بر ياء ثقيل بود بماقبل داده و حركت ماقبل را حذف نموديم.

و اعتلاله بالنّقل: ضمير در « اعتلاله » به بيع برگشته و مقصود آنستكه تنها يك عمل در « بيع » صورت گرفت تا بصورت « بيع » درآمد و آن عبارتست از نقل حركت ياء به باء.

و اعتلالهما بالنّقل: ضمير در « اعتلالهما » به يصون و يبيع برمى‌گردد و مقصود اينستكه:

اصل ايندو « يصون » و « يبيع » بوده ضمّه بر واو و كسره بر ياء ثقيل بود بماقبل دادند « يصون » و « يبيع » شد پس در ايندو تنها يك عمل نقل واقع شده.