جواهر الفرایض در ارث (ترجمه) - الطوسي، الخواجة نصير الدين - الصفحة ١١٣ - فصل پيرامون اقسام عدد

در پاسخ: عدد قابل قسمت بر مخرجها را پيدا كن.

اگر گفته شود: كدام عدد است كه فلان مقدار از آن بر فلان عدد قابل قسمت است؟ مثلاً كدام عدد است كه يك چهارم آن بر «٥» قابل قسمت است؟

در پاسخ: عددى را كه يك چهارم آن يك پنجم داشته باشد پيدا كن.

و اگر پرسيده شود: كدام عدد است كه يك چهارم آن بر «٣» و يك پنجم آن بر «٦» قابل قسمت باشد؟

در پاسخ: عددى را كه براى يك چهارم آن، يك سوم، و عدد ديگرى كه براى يك پنجم آن، يك ششم باشد پيدا كن سپس عددى را كه بر آن دو قابل قسمت باشد پيدا كن آنگاه به عدد مورد نظر دست پيدا مى‌كنى.

و اگر گفته شود: كدام عدد است كه باقيمانده از آن پس از يك چهارم و يك ششم، بر «٥» مثلاً قابل قسمت است؟

درپاسخ: عددى را كه براى آن يك چهارم و يك ششم باشد، پيدا كن آنگاه يك چهارم و يك ششم آنرا، از آن كم كن سپس به باقيمانده نظركن اگر عدد «٥» با آن متباين باشد، آن را در عدد اوّل ضرب كن تا به عدد مورد نظردست يابى، و اگر عدد «٥» با عدد باقيمانده متشارك يا متداخل باشد براى به‌دست آوردن عدد مورد نظر بر اساس قانونى كه بيان كرديم عمل كن وباللّه التوفيق‌[١].

[١] تا به حال مرحوم مصنف تحت عنوان مقدّمه، تتمّه و سه فصل به توضيح و ذكر مثال براى برخى اصطلاحات و قواعد علم حساب پرداختند.

ما نيز براى روشن شدن اصطلاحاتى بسان «تماثل»، «تداخل»، «توافق»، «تباين»، «وفق»، «عادّ»، «جزء» و مانند آن از اصطلاحات رياضى قديم و نيز روشن شدن كلمات مرحوم خواجه مطالبى را از خلاصةالحساب مرحوم شيخ بهايى [الباب الثاني في حساب الكسور] نقل مى‌كنيم فقيهان نيز به مناسبت دركتاب ارث به شرح اين اصطلاحات پرداخته‌اند مثل آنچه در جواهر، ج ٣٩، ص ٣٤٦- ٣٤٩ و نيز شرح لمعه، ج ٨، ص ٢٢٥- ٢٣٥ مشاهده مى‌شود اينك ريز مطالب:

١) مطلب اوّل: شيخ بهايى در خلاصة الحساب مى‌گويد: «كلّ عددين غير الواحد إن تساويا فمتماثلان. و إلاّ فإن أفنا اقلُّهما الأكثرَ فمتداخلان. و إلاّ فإن عدّ هما ثالث فمتوافقان. و الكسر الّذي‌