کارى خلاف و کثافت کارى بکند، حکومت‌هاى اسلامى به او کار دارند، ولو اینکه نمى‌آیند تفتیش کنند لکن محرم است، حکم داده‌اند که نباید این کار بکند، معاقب است اگر این کار را بکند و اگر چنانچه اطلاع بر آن بکنند، خوب سیاست‌هائى دارد، حرف‌هائى دارد، چیزهائى دارد روى موازینى که کرده.

اسلام و همین طور سایر حکومت‌هاى الهى و دعوت‌هاى الهى، به تمام شؤون انسان از آن مرتبه پائین، مرتبه درجه پائین تا هر درجه‌اى که بالا برود، همه اینها را سر و کار با آنها دارند. مثل آن حکومت‌ها نیست که فقط به باب سیاست ملکى کار داشته باشند، همان طورى که سیاست ملکى دارد اسلام، بسیارى از احکامش احکام سیاسى است، یک احکام معنوى دارد، یک حقایق هست، یک معنویات هست، چیزهائى که در رشد معنوى انسان دخالت دارد احکام برایش هست، چیزهائى که درتربیت معنوى‌انسان هست براى آن احکام هست و در مرتبه پائین‌تر هم که مرتبه اخلاقى باشد احکام اخلاقى دارد. عرض مى کنم که تربیت‌هاى اخلاقى مى‌کند اسلام، در مرتبه معاشرتش هم با هر کس معاشر باشد حکم دارد اسلام، خودش (انسان) فى نفسه احکام دارد، خودش با عیالش احکام دارد، خودش با اولادش احکام دارد، خودش با همسایه‌اش احکام دارد، خودش با هم‌محله‌اش و یارش احکام دارد، با هم‌مملکتش احکام دارد، با هم‌دینش احکام دارد، با مخالفین از دینش احکام دارد، تا بعد از موت، قبل از این که اصلاً تولدى در کار باشد و قبل از ازدواج احکام دارد تا ازدواج و تا حمل و تا تولد و تا تربیت در بچگى و تربیت بزرگتر و تا حد بلوغ و تا حد جوانى و تا حد پیرى و تا مردن و در قبر و ما بعد القبر. قطع نمى‌شود به همین که توى قبر گذاشتند مسائل تمام شد، اینها اول کار است. همه اینها، همه این زندگى بشر در این جا و تربیت‌هائى که در این جا عقلانى و اخلاقى و اینها مى‌شود، اینها آن وقتى که از این عالم منفصل شد و مرتبه کمال پیدا شد ومرتبه - عرض مى‌کنم که - تجرد پیدا شد، بعد از این که در قبر رفت آن وقت عالم قبر، خودش اول حیاتى است، حیات روحانى و قبرى، حیات روحانى و معنوى - عرض مى‌کنم که - برزخى حیات روحانى و بالاتر از برزخ. و اسلام و احکام اسلامى که خداى تبارک و تعالى این احکام را فرستاده است محصور به این عالم نیست و محصور به آن عالم هم نیست.

سه نوع تاویل از قرآن

بسیارى از زمان‌ها برما گذشت که یک طایفه‌اى فیلسوف و

- عرض مى‌کنم که - عارف و متکلم و امثال ذلک که دنبال همان جهات معنوى بودند، اینها گرفتند معنویات را هر کسى به اندازه ادارک خودش و تخطئه کردند: قشریون. تمام ماعداى خودشان را قشرى حساب کردند و تخطئه کردند، بلکه وقتى دنبال تفسیر قرآن رفتند ملاحظه مى‌کنید که (تمام آیات را نباشد) اکثر آیات را برگرداندند به آن جهات عرفانى و فلسفى و جهات معنوى و به کلى غفلت کردند از حیات دنیائى و جهاتى که در این جا به آن احتیاج هست و تربیت‌هایى که در این جا باید بشود، از این غفلت کردند.