نهضتهای اسلامی در صد ساله اخیر - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٠

سر سید احمدخان هندی که در عصر خود رهبر مسلمانان هند به شمار می‌رفت و در ابتدا با استعمار مبارزه می‌کرد در سال ١٢٨٤ هجری سفری به انگلستان‌ رفت . به اقرار دوست و دشمن ، آن سفر اثری عمیق در روحیه او باقی‌ گذاشت . اندیشه مبارزه با استعمار انگلستان پس از مشاهده آن تمدن‌ گسترده و وسیع و آن قدرت سیاسی و اقتصادی و نظامی و فرهنگی ، به کلی از دماغ سید احمدخان خارج شد . او آنچنان مرعوب فرهنگ و تمدن غرب شد که‌ آن را غیر قابل خدشه و چون و چرا ، و قدرت انگلستان را مقاومت ناپذیر و مبارزه با آن را بیهوده دانست . از آن پس نه تنها همکاری با هندوان هم‌ زنجیر مسلمانان را که با استعمار انگلستان مبارزه می‌کردند ترک گفت ، مبارزه حزب " مسلم لیک " را که اقبال نیز یکی از ارکان آن بود تخطئه‌ کرد و از تأیید و همکاری با آنها خودداری نمود . به نظرش رسید که تنها راه برای مسلمانان جلب حمایت انگلستان در مقابل هندوان است . سید احمدخان از این پس تبدیل شد به یک فرد مبلغ تمدن و فرهنگ غرب . قرآن‌ را هم با دید حسی و احیانا دید مادی غربی تفسیر می‌کرد . اما سید جمال‌ برعکس ، نه مجذوب تمدن غرب بود و نه مرعوب ، همواره مسلمانان را هشدار می‌داد ترس و نومیدی را به خود راه ندهند و در مقابل ابوالهول‌ استعمار غربی ایستادگی نمایند . آقای دکتر حمید عنایت می‌نویسد : " سید جمال در زمانی می‌خواست از راه " عروشالوثقی " ( مجله‌ای که به‌ زبان عربی در پاریس منتشر می‌کرد ) بر دامنه این مبارزه ( مبارزه با ترس‌ و نومیدی ) بیفزاید که استعمار انگلیس در آسیا به کامیابیهای بزرگی دست‌ یافته بود ، و بر اثر شکست