نهضتهای اسلامی در صد ساله اخیر - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩

را کم و بیش در سراسر جهان اسلامی گسترد و عبده بیشتر در اصلاح احوال‌ مصریان کوشید . ولی شاید به دلیل همین تفاوتها باید بگوئیم که حاصل کار سید جمال و حاصل کار عبده مکمل یکدیگر بوده است مخصوصا که هر دوی آنها ضرورت بازگشت مستقیم به منابع اصلی فکر دینی [١] و توجیه عقلی احکام‌ شریعت و هماهنگی آنها با مسائل عصر [٢] و پرهیز از پراکندگی و فرقه‌ بازی [٣] و پافشاری بر سر احیای اجتهاد و کوشش برای شناخت روح و جوهر دین اسلام در ورای قواعد خشک و بینش قشری علمای چاکر حکومت ، همداستان‌ بودند ، و همین خواستها و آرزوها بود که به نام اصول اساسی تجدد خواهی‌ سنی پذیرفته شد " [٤] .

---

[١] یعنی احساس اینکه آنچه امروز به نام اسلام در دست مسلمانان است‌ عین اسلام حقیقی نیست ، صورت تحریف شده و مسخ شده آن است . [٢] یعنی احساس اینکه طرز شناخت مسلمین از اسلام طبق دستور باید منطقی‌ و توأم با تعقل باشد ، نه به صورت پیروی کورکورانه از عادات موروثی ، تا بتواند تحرک منطقی لازم را داشته باشد . و بر عکس شناخت امروز مسلمین از اسلام شناخت کورکورانه است نه منطقی و علمی . [٣] گویند : سید می‌گفت مسلمانان تنها در باره یک چیز اتفاق و وحدت‌ نظر دارند و آن اینکه در باره هیچ چیز اتفاق و وحدت نظر نداشته باشند . ( اتفقوا علی ان لا یتفقوا ) . [٤] " سیری در اندیشه های سیاسی عرب " صفحه . ١٥٦