نهضتهای اسلامی در صد ساله اخیر - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٥

این فرهنگ سبب شد پس از آشنائی با فرهنگ جدید اروپائی که ظاهرا در هند این آشنائی پیدا شده ، خود باخته نشود و جذب آن فرهنگ نگردد . دومین امتیاز سید آشنائی او با جهان و زمان خود بود . او اولا زبانهای‌ متعدد بیگانه از قبیل انگلیسی و فرانسه و حتی روسی را ( طبق نقل آثار العجم ) می‌دانست ، به آسیا و اروپا و قسمتی از افریقا مسافرت کرده و با شخصیتهای مهم علمی و سیاسی جهان برخورد و مذاکره کرده بود و اینها به او دید وسیعی بخشیده بود . سومین امتیاز سید این بود که جهان اسلامی را که در راه نجات و رهائی آن‌ کوشش می‌کرد از نزدیک می‌شناخت . به غالب آن کشورها مسافرت کرده و با مردم آنجا از نزدیک تماس پیدا کرده بود . به حجاز و مصر و هند و ایران‌ و ترکیه و افغانستان رفته و در هر کدام مدتی اقامت کرده بود ، و لهذا به‌ ماهیت حرکتها و نهضتها و شخصیتهائی که در آن زمان در کشورهای اسلامی وجود داشت پی برده بود و از اشتباهاتی از نوع اشتباهاتی که برخی مصلحان دیگر دچار شده‌اند مصون ماند . چهارمین امتیازش اطلاعات وسیعش درباره اوضاع سیاسی و اقتصادی و جغرافیائی کشورهای اسلامی بود . از نامه‌ای که به مرحوم زعیم بزرگ حاج‌ میرزا حسن شیرازی نوشته است روشن می‌شود که تا چه حد این مرد از اوضاع‌ عمومی ایران و از جریانهای پشت پرده سیاست و از نیرنگهای استعمار آگاه‌ بوده است .