نهضتهای اسلامی در صد ساله اخیر - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩

جهان را و احیانا قرآن و مفاهیم اسلامی را می‌خواستند از دیدگاه غربی تفسیر کنند مبارزه می‌کرد . توجیه و تأویل مفاهیم ماوراء الطبیعی قرآن و تطبیق‌ آنها را به امور حسی و مادی جایز نمی‌شمرد .
سید جمال هنگامی که از مصر به هند رفت و با افکار " سر سید احمدخان‌ هندی " که زمانی قهرمان اسلامی اصلاح در هند به شمار می‌رفت آشنا شد و دید او سعی دارد مسائل ماوراء الطبیعی را به نام و بهانه علم ، توجیه طبیعی‌ کند ، غیب و معقول را تعبیر محسوس و مشهود نماید ، معجزات را که در قرآن نص و صریح است به شکلی رنگ عادی و طبیعی دهد ، مفاهیم آسمانی‌ قرآن را زمینی کند ، سخت ایستادگی کرد . یکی از نویسندگان معاصر در مورد سفر سید به هند و موضعش در برابر سید احمد خان می‌نویسد : " اگر سید احمد از اصلاح دین سخن می‌گفت ، سید جمال مسلمانان را از فریبکاری برخی مصلحان و خطرات افراط در اصلاح بر حذر می‌داشت . اگر سید احمد ضرورت فراگرفتن اندیشه‌های نو را برای مسلمانان تأکید می‌کرد ، سید جمال بر این موضوع اصرار داشت که اعتقادات دینی بیش از هر عامل دیگر افراد انسان را به رفتار درست رهنمون می‌شود ، و اگر سید احمد مسلمانان‌ را به پیروی از شیوه‌های نو در تربیت تشویق می‌کرد ، سید جمال این شیوه ها را طبعا برای دین و قومیت مردم هند زیان‌آور می‌دانست . بدینسان سید جمال‌ که تا آن زمان به جانبداری از اندیشه‌ها و دانشهای نو نامبردار شده بود ، به هنگام اقامت در هند ، در برابر متفکر نوخواهی چون سید احمد ناگزیر به‌ پاسداری از عقائد و سنن قدیمی مسلمانان شهرت یافت . با این وصف در این‌ دوره نیز از رأی پیشین خود درباره ضرورت تحرک فکر دینی روی بر نتافت‌ " [١] .