نهضتهای اسلامی در صد ساله اخیر - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧

داشت هم در جنبش تنباکو که منحصرا وسیله علماء صورت گرفت و مشتی‌ آهنین بود بر دهان استبداد داخلی و استعمار خارجی ، و هم در نهضت‌ مشروطیت ایران که به رهبری و تأیید علما صورت گرفت . در تاریخ سید جمال به عنوان یک شخصیت مسلمان انقلابی آگاه هرگز دیده نشده است که‌ روحانیت شیعه را بکوبد یا تضعیف نماید ، با آنکه شخصا در اثر برخی نا آگاهیها صدمات و آزارهائی هم دیده است . آقای محیط طباطبائی می‌نویسد : " سید در سفر اول خود به اروپا که " عروشالوثقی " را انتشار می‌داد متوجه اهمیت نفوذ روحانیان برای انجام اصلاحات شده بود و در نامه‌ای که‌ همان اوان در اروپا به یکی از ایرانیان مقیم مصر ( که او هم برای نجات‌ از دست مأمورین ایران ، خود را داغستانی نامیده بود ) نوشته است ، صریحا می‌گوید که علمای ایران در انجام وظایف خود کوتاهی نکرده‌اند و این‌ مأمورین دولت ایران بوده‌اند که همواره اسباب زحمت و درماندگی و عقب‌ افتادگی مردم و کشور را فراهم کرده‌اند . موقعی که در تهران می‌زیست به هیچ وجه تظاهری مخالف مذاق روحانیون از او سر نزد بلکه بر عکس پیوسته می‌کوشید با علما حسن تفاهم داشته باشد . رساله نیچریه او که هنگام ورود به ایران تازه در بیروت به عربی ترجمه‌ شده و انتشار یافته بود ، نسخه‌هائی از آن به دست آورده و به طلاب و فضلا اهدا می‌کرد و در مجلس ملاقات با مدرسین معقول و منقول سعی می‌کرد سخنی که‌ از آن حس غرور و خودپسندی شنیده بشود ، گفته نشود . چنانچه شنیده‌ام به‌ مرحوم " جلوه " در ملاقات اول که از سید پرسیده بود " شنیدم شما در مصر کلمات شیخ را تدریس می‌کرده‌اید " برای اینکه خفض جناحی کرده باشد ، جواب مناسبی داده بود که مرحوم جلوه را بر ضد