نهضتهای اسلامی در صد ساله اخیر - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢

قیام کرده بودند ، " اهل التسویه " خوانده شدند و چون آیه کریمه فوق را شعار قرار داده بودند " شعوبیه " نامیده شدند ، اما متأسفانه خود شعوبیه در همان مسیر انحرافی افتادند که علیه آن بپا خاسته بودند یعنی‌ مسیر افکار و احساسات نژاد پرستانه و قومیت گرایانه ، و به همین دلیل‌ تنفر عناصر مؤمن حقیقتجو و عدالتخواه اسلامی را علیه خود بر انگیختند . در حقیقت انحراف شعوبیه از مسیر اصلاحی اولی را نیز باید به حساب شانس‌ عباسیان گذاشت ، و شاید خود عباسیان دست داشتند در اینکه ایرانیان را از شاهراه شعارهای عدالتخواهانه اسلامی به بیراهه شعارهای نژادپرستانه‌ ایرانی منحرف سازند . حمایت شدید خلفای عباسی از شعوبیان افراطی که در تاریخ به وضوح پیدا است مؤید این فرضیه است .
جنبشهای اصلاحی اسلامی ، برخی فکری ، برخی اجتماعی و برخی دیگر هم فکری‌ بوده و هم اجتماعی . نهضت غزالی یک نهضت فکری محض بود . او فکر می‌کرد علوم اسلامی و اندیشه های اسلامی آسیب دیده است ، در صدد " احیاء علوم‌ دین " برآمد . نهضتهای علویین یا نهضت سربداریان نهضتی اجتماعی علیه‌ حکام زمان بود . نهضت اخوان الصفا ، هم فکری بود و هم اجتماعی .
برخی از نهضتها پیشرو بوده مانند همانها که نام بردیم [١] ، و برخی‌ ارتجاعی بوده مانند نهضت اشعری در قرن چهارم ، و نهضت