مبانى انديشه اسلامى(2) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٣٣
قرآن و مسئله برزخ در آيات متعددى از قرآن، برزخ و زندگى برزخى مطرح شده است. قرآن علاوه بر اصل مسئله برزخ، درباره نوعى حيات پس از مرگ و خصوصيات آن، مانند ادراك، گفت و شنود، احساس رنج و لذت سخن مىگويد. از جمله مىفرمايد:
حَتَّى اذا جآءَ احَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلّى اعْمَلُ صالِحاً فيما تَرَكْتُ كَلَّا انَّها كَلِمَةٌهُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ الى يَوْمِ يُبْعَثُونَ. (مؤمنون: ٩٩- ١٠٠)
چون مرگ يكى از آنها در رسد، گويد: پروردگارا! مرا بازگردان، شايد در مورد آنچه ترك كردهام، عملى شايسته كنم. هرگز! اين سخنى است كه وى گوينده آن است پيش رويشان حائلى [برزخ] هست تا روزى كه برانگيخته شوند.
وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذينَ قُتِلوُا فى سَبيلِ اللَّهِ امْواتاً بَلْ احْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ. (آل عمران: ١٦٩)
كسانى را كه در راه خدا كشته شدهاند، مرده نپنداريد، بلكه آنان زندگانند، نزد پروردگار خويش روزى داده مىشوند.
مقصود آن است كه پس از مرگ، شهيدان حيات برزخى دارند و در نعمت به سر مىبرند.
قالوُا رَبَّنا امَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ احْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ الى خُروُجٍ مِنْ سَبيلٍ. (غافر: ١١)
گويند: پروردگارا ما را دوبار ميراندى و دو بار زنده كردى، پس ما به گناهان خويش اعتراف داريم، آيا راهى به سوى بيرون رفتن از عذاب هست؟
دو مرگ و دو زندگى حاصل نمىشود مگر آنكه به حيات برزخى قائل شويم. «١» وَ حاقَ بِالِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوّاً وَ عَشِيّاً وَ يَوْمَ تَقُومُالسَّاعَةُ ادْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ اشَدَّ الْعَذابِ. (غافر: ٤٥- ٤٦)
آن عذاب سخت فرعونيان را در ميان گرفت. آتشى كه، هر صبح و شام بر آن عرضه مىشوند. و روزى كه رستاخيز برپا شود [گفته مىشود] فرعونيان را در شديدترين عذاب داخل كنيد.
قرآن دو گونه عذاب براى فرعونيان ذكر مىكند: يكى پيش از قيامت كه از آن به «سوءالعذاب» تعبير شده است؛ روزى كه دو بار بر آتش عرضه مىشوند، بىآنكه به آن در آيند. دوم پس از