هنر جنگ - بسام عسلی - الصفحة ٢١
٤. در دوران خلافت عمر خدمت جنگاورى توسعه يافت، او در آغاز از رزمآوران ثبتنام به عمل آورد و هر كه مىخواست مىتوانست در نيروهاى ذخيره نامنويسى كند. گروه فراوانى از مسلمانان داوطلب شدند، از اين عدّه ارتش ذخيره به وجود آمد كه جبران خسارتهاى رزمندگان در «يرموك» را بنمايد. از آن پس حرفه نظاميگرى و پيوستن به ارتش و جنگاورى حرفهاى، راه خود را در كنار نظام بسيج عمومى باز كرد.
٥. در نتيجه توسعه فتوحات، بويژه در دوران امويان، ديگر كار جنگ اختصاص به اعراب نداشت بلكه هر فردى كه اسلام اختيار مىكرد مىتوانست بدون هيچ تبعيضى به همراه مسلمانان در جنگها شركت كند. گذشته از آن، غيرمسلمانان نيز مىتوانستند در صورت جنگيدن در كنار مسلمانان، از پرداخت ماليات معاف باشند. در پيماننامه صلح ميان مردم آذربايجان با «عتبة بن فرقد» و در بسيارى ديگر از پيماننامههاى صلح با مسلمانان، اين عبارت آمده است:
هر يك از آنان (غيرمسلمانان) كه در جنگ شركت كند، جزيه (ماليات) آن سال از او برداشته خواهد شد. «١» در جنگ سوس «٢»- جبهه شرقى- سردار ايرانى «سياه» همراه با نيروهايش به مسلمانان پيوست. ابوموسى اشعرى ديد سياه و نيروهاى تحت امرش در جنگ، تحرّكى از خود نشان نمىدهند، او را خواست و علّت را جويا شد و دانست كه سبب دلسردى او و يارانش در اين است كه مسلمانان با چشم ديگرى به آنان نگاه مىكنند و از حقوق برابر برخوردار نيستند. او (ابوموسى) در اين باره به عمر