فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٤٤ - مبحث نهم مصلحت و اراضى مفتوح العنوه

مبحث نهم: مصلحت و اراضى مفتوح العنوه

بخشى از مسائل فتوحات اسلامى كه از مسير جهاد حاصل مى‌گردد به اراضى مربوط مى‌شود. فقها اراضى حاصل از فتوحات را به سه دسته تقسيم نموده‌اند.

الف - اراضى انفال: آن بخش از اراضى دشمن كه از مصاديق انفال به شمار مى‌آيند و با فتح به دست مجاهدان مى‌افتد متعلق به دولت اسلامى است كه در اصطلاح فقهى به امام و امامت تعبير شده است و بايد در اختيار امام قرار گيرد.

ب - اراضى صلح: بخشى از فتوحات كه بدون جنگ ولى در حالت جنگ و تسليم دشمن به دست فاتحان افتاده است. اين اراضى در اختيار صاحبان نخستين آنها قرار مى‌گيرد و اعمال حاكميت سياسى بر اين اراضى طبق قراردادى خواهد بود كه در متن قرارداد مهادنه يا ذمه و يا هر نوع معاهده ديگر بين امام از يك‌سو و دشمن تعميم شده از سوى ديگر منعقد مى‌گردد.

ج - اراضى مفتوح العنوه: سرزمينهاى آبادى كه در حال جنگ به زور سلاح به دست فاتحان مسلمان مى‌افتد «مفتوح العنوه» ناميده مى‌شود كه در تاريخ فتوحات اسلامى نمونه‌هايى براى اين نوع سرزمينها ذكر شده است. عراق به طور قطعى و مكه به طور احتمالى از اراضى مفتوح العنوه به شمار آمده است.

در اينجا بر آن نيستيم كه ماهيت و مفهوم فقهى و آثار اين اراضى را روشن نماييم، منظور از ذكر اين اراضى يادآورى مصلحتى است كه در احكام مربوط به اراضى مفتوح العنوه نهفته است.

اراضى مفتوح العنوه پس از اخراج خمس كه به دولت اسلام پرداخت مى‌شود به صورت اموال عمومى در مالكيت عموم مسلمانان حال و آينده قرار مى‌گيرد [١] ، به طورى كه مسلمانان در عصر فتوحات و نيز هر نسلى از مسلمانان در ادوار بعد، تنها مى‌توانند از سود حاصل از اين زمينها استفاده نمايند و عملاً دولت اسلامى، متولى حفظ و بهره‌ورى از اراضى مفتوح العنوه است، تا درآمدهاى حاصل از آن را صرف

[١] . رك: نجفى، جواهرالكلام، ج ٢١، ص ١٥٧، و سيدجواد طباطبايى، مفتاح الكرامه، ج ٧، ص ٧.