فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٩٥ - مبحث دوم ديدگاه عقل در استكشاف مصالح

مى‌باشد. [١]

شهيد مطهرى (ره) كه در مقاله خاتميت به اين تفسير گرايش نشان مى‌دهد در توضيح نقش اجتهاد مى‌نويسد:

«اجتهاد يا تفقه، در دوره خاتميت وظيفه بسيار حساس و اساسى بر عهده دارد و از شرايط امكان جاويد ماندن اسلام است. اجتهاد را به حق نيروى محركه اسلام خوانده‌اند».

ابن سينا فيلسوف بزرگ اسلامى با روشن بينى خاصى اين مسأله را طرح مى‌كند.

مى‌گويد: «كليات اسلامى ثابت و لايتغير و محدود است و اما حوادث و مسائل نامحدود و متغيير است و هر زمان مقتضيات مخصوص خود و مسائل خاص خود را دارد. به همين جهت ضرورت دارد كه در عصر و زمان گروهى متخصص و عالم به كليات اسلامى و عارف به مسائل و پيشامدهاى زمان عهده دار اجتهاد و استنباط حكم مسائل جديد از كليات اسلامى مى‌باشند.» [٢]

بر اساس اين تفسير، اجتهاد در هر عصر و شرايطى بينش و درك مخصوص زمان را مى‌طلبد و اين نوع نسبيت به دليل قابليت و استعداد پايان‌ناپذير منطق اسلام در برخورد با حوادث جديد و امكان كشف احكام آنها از اصول اسلامى از يك سو و تكامل طبيعى دانش بشرى و رشد تفكر انسان از سوى ديگر است و به گفته شهيد مطهرى (ره) راز بزرگ خاتميت را مى‌توان در اين دو اصل جستجو نمود. [٣] با وجود اين نمى‌توان از چنين تحليلى از خاتميت، نقش عقل را در كشف مصالح جديد براى استنباط احكام جديد به دست آورد و نتيجه آن بيش از اين نيست كه همه احكام مورد نياز بشر به صورت كلى و در قالبهاى فراگير در شريعت بيان شده و نقش عقل تنها در تطبيق اصول كلى و ثابت شريعت بر مصاديق عينى و حوادث جديد در هر عصر و زمان مى‌باشد. همانگونه كه امام صادق (ع) فرمود: «علينا القاء الاصول و عليكم التفريع» [٤]

شريعت كليات را بيان مى‌كند و تفريع آن به مقتضيات زمان

[١] . همان، ١٨٠-١٩٧.

[٢] . همان، ص ١٩٧-١٩٨.

[٣] . همان، ص ٢٠٢.

[٤] . رك: استاد علامه طباطبايى (ره)، مسأله ولايت و زعامت در مجموعه بررسيهاى اسلامى، ص ١٦٩ -