كه داراى نقشه‌هاى راهنماى مقطعى و نهايتاً نقشه راهنماى كلى و فراگير مى‌باشد كه اسلام آن را ارائه داده است، تكامل عقل با دين كامل بدان معنى است كه عقل به كمك شريعت مى‌توان پاسخگوى نيازهاى جديد باشد. اين تفسير روش استكشاف عقلى را به درستى تبيين نمى‌كند و چگونگى آن را به وضوح بيان نمى‌نمايد.

ب - فيض كاشانى (ره) تكامل اديان را جزئى از سنت آفرينش و نظام هستى مى‌شمارد و آن را به بناى تدريجى يك ساختمان تشبيه مى‌كند كه پايه‌ها و ديوارها هدف نيستند هدف نهايى بناى كامل ساختمان است كه در هر مرحله‌اى از پيش در نظر گرفته شده است [١] اين تشبيه برگرفته از حديث نبوى (ص) است كه فرمود: «جايگاه من در ميان انبياى گذشته مانند آخرين معمارى است كه قسمت آخرين ساختمان را تكميل مى‌كند. من در اين ساختمان، خشت آخرين هستم.» [٢]

دو ديدگاه عرفانى اتصال انسانها به عالم ملكوت و غيب اختصاص به وحى و نبوت ندارد و در دوران ختم نبوت اين ارتباط همچنان باز و تداوم دارد و از اين طريق انسانها مى‌توانند در سايه دين خاتم با اتصال به غيب و ملكوت به تازه‌هاى موقتى دست يابند.

نبوت، خبر آوردن از غيب است نه خبر دار شدن از حقايق آن. بر اساس اين ديدگاه آيه (إِنْ تَتَّقُوا الله يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقٰاناً) [٣] چنين تفسير مى‌شود:

قرآن باب اشراق و الهام را بر روى همه كسانى كه باطن خويش را پاك كنند باز گذارده است. و سخن امام على (ع) را كه فرمود: «همواره خداوند در هر برهه از زمان و زمانهايى كه پيامبرى نبوده است بندگانى داشته و دارد كه در سر ضمير آنها با آنها راز مى‌گويد و از راه عقلهاى آنها، با آنها تكلم مى‌نمايد»٤ بر تداوم اتصال غيبى انسانها با ملكوت از طريق عقل شاهد مى‌آورد و كلام پيامبر (ص) را كه فرمود: «ان لله عباداً ليسوا بانبياء تغبطهم الانبياء» [٥] .

شاهد ديگر تداوم «خبر دار شدن از غيب»

[١] . رك: طريحى، مجمع البيان، ذيل آيه ٤٠ سوره احزاب به نقل از صحيح بخارى و صحيح مسلم.

[٢] . رك: همان.

[٣] . سوره انفال، آيه ٢٩.

[٤] . رك: نهج‌البلاغه، خ ٢٢٢.

[٥] . رك: صدر المتألهين، مفاتيح الغيب و الشواهد الربوبيه، به نقل از شهيد مطهرى (ره)، مجموعه آثار، ج ٣، ص ١٧١.