فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٤٦ - استكشاف ملازمه از طريق شرع

بى‌گمان منظور از عقل در اين روايات ظنون ابتدايى و عقل تسامحى و تصورات سهل‌انگارانه و مصلحت‌انديشهاى زودگذر و بى‌مبنا مى‌باشد و به همين لحاظ مى‌توان گفت هرگز اين روايات در مقابل نصوص متعدد [١] در زمينه حجيت عقل و لزوم اتكاء به عقل قادر به معارضه نيستند و در حقيقت تعرضى در ميان آنها وجود ندارد. زيرا عقل در همه آنها به يك معنى نيامده است و كليت به صورت موجبه كليه‌اى كه در مورد ملازمه عقل و شرع ادعا مى‌شود صرفاً در مورد عقل استدلالى و عقل سالم و عقل فطرى و در يك كلام عقل كامل مى‌باشد.

در حالى كه مفروض در احاديثى چون«ليس شىء ابعد من عقول الرجال منه» يا

«ان دين الله لا يصاب بالعقول» [٢] و يا«السنة اذا قيست محق الدين» [٣] عقل به معنى ديگر و به آن گونه بوده كه در عصر ائمه (ع) با استحسان و قياس صورى عملاً اجتهاد در مقابل نص مى‌نمودند.

استكشاف ملازمه از طريق شرع

اثبات ملازمه شرع و عقل از طريق عقلى، در واقع نوعى استدلال يك جانبه در يك مسأله دو بعدى است و به همين لحاظ است كه مخالفان ملازمه به رد آن از طريق شرع متوسل شده و چنانكه ديديم از برخى آيات و روايات براى نفى ملازمه استفاده نموده‌اند.

بسيارى از طرفداران ملازمه به ادله شرعيه روى آورده و تلاش بسيارى نموده‌اند كه ملازمه را از طريق آيات و روايات به اثبات برسانند و دليل عقلى را با دليل شرعى در اثبات ملازمه تكميل نمايند.

قرآن در موارد متعدد تحريم شرعى را مستند به حرمت عقلى نموده و هر آنچه را كه عقل پليد شمرده حرام كرده و هر آنچه را كه عقل طيب دانسته آن را حلال شمرده است [٤] و نيز امر فعلى را كه عقلاً معروف تشخيص داده مى‌شود از نظر

[١] . رك: مجلسى، بحارالانوار، ج ٢، ص ١٧١، و شيخ حر عاملى، وسايل الشيعه، ج ٢، ص ٩٧٥.

[٢] . رك: الكافى، ج ١، ص ٥٧.

[٣] . رك: وسايل الشيعه، ج ١٨، ص ١٥٠.

[٤] . (وَ يُحِلُّ لَهُمُ اَلطَّيِّبٰاتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ اَلْخَبٰائِثَ‌) سوره اعراف، آيه ١٥٧.