حجّت‌الاسلام و المسلمين طارمى معاون علمى بنياد دايرةالمعارف اسلامى (دانشنامه جهان اسلام) و از پژوهشگران فعال حوزه دين است. نگارش و انتشار كتاب درباره رجعت به قلم ايشان، كه تا كنون بارها نيز تجديد چاپ گرديده بهانه‌اى شد تا گفت‌وگويى با اين محقق ارجمند در همين موضوع ترتيب دهيم. اميد كه مقبول طبع شما قرار بگيرد.

با تشكر از اينكه وقت خود را در اختيار ما قرار داديد لطفاً در ابتدا بفرماييد تعريف رجعت چيست و اين موضوع چه ارتباطى با بحث مهدويت و امام عصر (ع) پيدا مى‌كند؟

واژه رجعت به معناى بازگشت به جايى است كه شخص قبلًا در آنجا بوده است. اصطلاح رجعت هم به معنى بازگشت افرادى به اين دنياست. از واژه رجعت برنمى‌آيد كه بازگشت از كجا يا به كجاست.

سه مفهوم كليدى كه همگى در پايان تاريخ اتفاق مى‌افتند با هم گره خورده‌اند: يكى مفهوم ظهور يك منجى كه طبق تعاليم كل عالم اسلام يك اتفاق پايان دنيايى و فرجام دنياست. يكى هم رجعت و ديگرى قيامت است. از رجعت به «قيامت صغرا» هم تعبير شده است. امّا اين سه مفهوم با هم تفاوت‌هايى هم دارند. ظهور منجى، اتفاقى است كه دقيقاً مربوط به اين دنياست. يعنى فردى كه ما الان او را نمى‌بينيم ظهور مى‌كند و نجات و قيام به عدل اتفاق مى‌افتد. رجعت بازگشت افرادى به اين دنياست كه از دنيا رفته‌اند. قيامت هم زنده شدن مردگان در غير اين دنياست. چون تعبير قرآن اين است كه «يوم تبدّل الأرض غير الأرض و السّموات‌[١]؛ در آن روز اين زمين به زمين ديگر و آسمان‌ها [به آسمان‌هاى ديگرى‌] تبديل مى‌شوند» يعنى فضاى ديگرى درست مى‌شود كه فضاى بازگشت به اين دنيا نيست، در عين حال بازگشت ارواح به اجساد و احياى مجدد مردگان است.

جايگاه موضوع رجعت در اعتقادات شيعه چيست؟ آيا مى‌توان آن را جزء ضروريات مذهب تشيع در نظر گرفت؟

رجعت جزء ضروريات روايات ما هست اما جزء عقايد كليدى تلقى نمى‌شود. اين كليدى نبودن اثرش اين است كه علماى ما اصرار نداشته‌اند كه حتماً همانقدر كه راجع به توحيد مى‌نويسند راجع به رجعت هم بنويسند. كتاب‌نگارى درباره رجعت كاملًا تابعى از متغير «اعتراض به شيعه» بوده است. آنجايى كه شيعه را درباره رجعت مورد سؤال قرار مى‌دادند علماى ما حساس مى‌شدند كه بيان كنند چرا ما به اين موضوع باور داريم؛ آنگاه در مورد اين اعتقاد كتاب نوشته‌اند. مثلًا در قرون مختلف درباره مهدويت، امام زمان (ع)، توحيد و قيامت تقريباً به يك آهنگ كتاب نوشته شده است. در هر قرنى مثلًا مى‌توانيم ٢٠٠ كتاب پيدا كنيم اما در بعضى دوره‌ها