ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٢٠ - نيازهاى متدولوژيك و استنباطى
آخرالزمان است؟ آيا همه روايات و محكمات قرآنى دراين باره جمعآورى شده يا برخى چون نشانههاى مشهور مثل سفيانى و دجّال نداشتهاند دور ماندهاند؟ اين سؤالات ما را وا مىدارد تا به تور صيدمان در مقام گردآورى نظر نماييم. اصول و معيارهايى وجود دارد كه بمثابه چارچوب مقام گردآورى است و پهنه و گستره اخبار آخرالزمان را معين مىنمايد. در مقام گردآورى علائم آخرالزمان اختلاف و تفاوتى مشهور بين مصنّفان وجود دارد: شيخ مفيد ٤٥ نشانه، نعمانى ٨٦ روايت، شيخ طوسى ٥٩ روايت، شيخ صدوق- در كمال الدين- ٢٩ روايت، سيد محسن امين- در اعيان الشيعه ٧٠ نشانه و نويسنده كتاب دويست و پنجاه علامت تا ظهور مهدى (ع) ٢٥٠ علامت برشمرده است. بىترديد اين اختلاف از جمله به مبناى گردآورى بر مىگردد. مبانىاى تفسيرى- كلامى كه به برخى از مهمترين آنها اشاره مىرود.
الف- نسبت واژگان محورى با هم: واژگانى مثل «امرما»، «دولت ما»، «فرج»، «ظهور»، «اشراط الساعه؛ علائم قيامت»، «آخرالزمان» و ... واژگانى محورى در اين بحثاند كه بايد منطقه پوشش آنها و نسبت همپوشانى آنها با ظهور حضرت حجت (ع) شناخته شود. آيا هر كجا در روايات، «زمانى» براى دولت يا فرج معين و علائمى ذكر شده، منظور ظهور حضرت حجت (ع) است؟ آيا «اشراط الساعة» با ظهور امام (ع) يكى است؟ آخرالزمان كدام برهه از تاريخ است آيا با اواخر دوران غيبت تا ظهور همپوشانى دارد؟
پاسخ مثبت يامنفى به اين گونه پرسشها دامنه گردآورى ما را بسيار تحت تأثير خود مىبرد. نمونهاى از بحث همپوشانى يا عدم همپوشانى فرج با ظهور را در قسمت قبل، خوانديد؛ بحثى كلامى- تفسيرى كه تأثيرى تمام در گردآورى روايات آخرالزمان و ظهور دارد. برخى نويسندگان تصريح كردهاند.[١] كه در برخى روايات «الساعة» به ظهور حضرت تأويل شده و روايات «اشراط الساعة» را به نشانههاى ظهور تفسير كرديم اما برخى ديگر كاملًا با آن مخالفند و اين علائم را مخصوص قيامت مىدانند.[٢]
ب- نشانههاى تاريخى و علائم زمانمند! بر اساس گزارشات تاريخى
مىدانيم، سفيانىها، حسنىها، نفس زكيهها[٣] و ... متعددى در دوران معاصر معصومين بودهاند اين موجب پيدايش اين سؤال شده است كه آيا اينان از اخبار آخرالزمان سوء استفاده كرده، خود را چنين ناميدهاند، يا اخبار همينها را منظور داشتهاند! پس آيا موعد اين نشانهها به سرآمده، يا تفصيلى در كار است؟! دهها سؤال ريز ديگر ذيل اين فروض مطرح مىشود كه در مجموع نحوه پاسخ به آنها تأثير شايان توجهى بر دامنه گردآورى اخبار مربوط به آستانه ظهور مىنهد. اگر به هر تحليل، قسمى از اخبار را مربوط به وقايع تاريخى گذشته بدانيم ديگر آنها اخبار غيبى آينده نيستند و در كشف مختصّات ظهور نقشى ندارند و به كار نمىآيند. به بيان ديگر بايد پرسيد آيا هر جا سخن «رايات سود؛ پرچمهاى سياه» يا «خروج سفيانى» و مانند آن است، نشانه ظهور قائم است؟ اگر پاسخ مثبت باشد دامنه گردآورى روايات آخرالزمان زياد مىشود و البته تعارض و ناسازگارىهايى هم رخ مىنماياند كه حلّ آنها آسان نيست. براى نمونه درباره خروج خراسانى و پرچمهاى آمده از خراسان، در رواياتى ذمّ شده و در رواياتى مدح![٤] در رواياتى موجب سقوط بنىعباس معرفى مىشود و در رواياتى به عكس![٥] يا درباره پرچمهاى سياه، سه دسته روايت وجود دارد: الف) رواياتى كه هيچ اشارهاى به قائم نداشته و مطلق است. ب) رواياتى كه نام بنىعباس و بنىاميه را با خود دارد. ج) رواياتى كه از فرج يا امام مهدى (ع) در آن خبر داده شده است.[٦] اگر هر سه را جمع كرده مكمل هم بگيريم و نشانه ظهور تلقى كنيم پهنه وسيعترى رخ مىدهد و البته باز تعارضاتى رخ مىنماياند. در يك روايت مىفرمايد: «ولو روى برف باشد خود را به آنها برسانيد».[٧] اما در ديگرى مىفرمايد: «هيچ كارى نكنيد!»[٨]
پرسش ديگر اينكه آيا «پرچمهاى سياه» و پرچمهاى خراسان» يكى هستند يا دوتا؟ پاسخ به مثل اين پرسشها نيز در دسته بندى روايات تأثير عمده دارد.
ج- جداسازى نشانههاى منسوخ شده: در بين آنچه از دو فيلتر قبلى گذشته و آخرالزمانى ماندهاند، احتمال ديگرى پيش مىآيد و آن اينكه ثبوتاً معتقديم «بداء» در امر ظهور نيز، مثل هر تقدير الهى ديگر قابل رخ دادن است اما اثباتاً هم اخبارى در دست است كه اين بداءها را نشان داده است (مثل روايات گذشته درباره سال ٧٠، سال ١٤٠ و ...) حال پرسش اساسى اين است كه، وقتى قرار» سال ١٤٠ بوده است ائمه هدى (ع) نشانههايى براى آن ذكر كردهاند حال كه به تأخير افتاده است تكليف اين نشانهها چيست؟![٩]
آيا آنها هم منتقل شدهاند يا آن نشانهها رخ دادهاند اما اتفاق فرج يا ظهور با آنها رخ نداده و از اين رو از اول تاريخ نبودهاند و نشانه ظهور بودهاند لكن الان ديگر تاريخىاند و زمانشان سپرى شده است؟ آيا مىتوان ادعا كرد نشانههايى كه از امامان قبل از بداء در دستمان است و در اخبار امامان بعدى تكرار نشدهاند، توسط بداء منسوخ شده و نشانههايى كه تكرار شدهاند باقى هستند؟! براى نمونه، درباره برخى نشانهها تا امام كاظم (ع) روايت در دست است اما از امام هفتم به بعد، ذكر نشده است اما برخى نشانهها مثل اخبار سفيانى تا امام دوازدهم تكرار شدهاند. مقابل اين ادعا اين است كه تكرار وجه انحصارى براى ماندگارى يا منسوخ شدن نشانه نيست زيرا همه اخبار اهل بيت (ع) به ما نرسيده است و اين احتمال هست كه تكرار نشانهها در كلام امامان بعد به دست ما نرسيده باشد. از اين رو اگر علامت در كلام امامان آخر تكرار شده كه مسلم است همچنان برقرار است اما غير از اين سياق پيش از بداء نيز درخور توجه است. از سياق اخبار گاهى نوعى ملازمت بين ظهور و علامت فهميده مىشود و گاهى فقط نوعى مقارنت. ملازمت را مىتوان از تعابيرى مثل: «ظهور اتفاق نمىافتد مگر ...»، يعنى «نشانههاى حتمى ظهور» فهميد. اگر چنين سياقى در روايت باشد، ولو در كلام امامان بعد تكرار هم نشده باشد همچنان باقى است و منسوخ نشده است. همچنين اگر نشانهاى رخ داده، ولى انطباق اجمالى دارد و شاهدى بر تكرار اين علامت براى ظهور وجود دارد، باز هم منسوخ نشده است و تنها در صورتى كه نشانه رخ داده و هيچ