سرشمارى عمومى نفوس سال ٢٠٠٢ نشان داد ٥/ ١٤ ميليون نفر به فرهنگ اسلامى تعلّق دارند. اين نتيجه سرشمارى باعث نوميدى رهبران روحانى مسلمان شد كه به ارقام بزرگ‌ترى عادت كرده بودند. عين‌الدين توضيح داد مكانيزم ناكامل شمارش شهروندان باعث اعلام اين رقم پايين شد. با توجه به حضور شهروندان كشورهاى ديگر و مهاجران، تعداد مسلمان در روسيه واقعاً هم مى‌تواند بيشتر باشد. طبق آمار رسمى، در روسيه ٦٢١ هزار نفر آذربايجانى زندگى مى‌كنند كه تعداد واقعى آنها از يك ميليون‌نفر تجاوز كرده است. اطلاعات دقيق درباره مهاجرت فصلى شهروندان آسياى مركزى به روسيه در دست نيست. كارمندان نهادهاى سياست خارجى اين كشورها و روسيه معتقدند در روسيه حدود يك ميليون نفر مسلمان از ازبكستان، قزاقستان و تاجيكستان حضور دارند. معلوم نيست كودكان از نكاح تركيبى بايد به كدام گروه نسبت داده شوند. طبق سنّت اسلامى، اين كودكان به طور اتوماتيك مسلمان محسوب مى‌شوند. «روزنامه مسلمانان» نوشت كه در تاتارستان ٥٠ درصد كودكان از پدر و مادر مسلمان و غير مسلمان به دنيا مى‌آيند. با توجه به ملاحظات فوق مى‌توان گفت كه تعداد مسلمانان از رقم اعلام شده بيشتر است.

در مورد رشد تعداد مسلمانان در روسيه طى ١٥ سال اخير بايد گفت بحث درباره انقلاب جمعيتى اسلامى در روسيه بى‌اساس است. رشد تعداد تاتارها كه بزرگ‌ترين قوم اسلامى روسيه هستند (٦/ ٥ ميليون نفر) از سرشمارى سال ١٩٨٩ تا سرشمارى ٢٠٠٢ فقط برابر ٣٦ هزار نفر بود. از سوى ديگر، در شرايط كاهش جمعيت اسلاوى (تعداد روس‌ها طى همان مدت از ١١٩ تا ١١٥ ميليون نفر كاهش يافت)، سهم مسلمانان در جمعيت روسيه افزايش يافته است. اين امر به خصوص در ميان مسلمانان شمال قفقاز مشاهده مى‌شود كه رشد جمعيت آنها از سال ١٩٨٩ تا ٢٠٠٢ به قرار ذيل بود:

اينگوش‌ها ٩١ درصد، كوميك‌ها ٥٢ درصد، دارگينى‌ها ٤٤ درصد، آوارى‌ها ٣٩ درصد و كاباردى‌ها ٣٤ درصد برآورد رشد تعداد چچن‌ها كه بزرگ‌ترين قوم شمال قفقاز هستند، كار ساده‌اى نيست. در سال ١٩٨٩ تعداد آنها معادل حدود يك ميليون نفر بود و طبق سرشمارى سال ٢٠٠٢، يك ميليون و ٣٦٠ هزار نفر اعلام شد. ولى به علّت تلفات جنگى و مهاجرت، مشكل بتوان رشد واقعى اين قوم را مشخص كرد. ارقام دقيق تلفات دو جنگ چچنى نيز در دست نيست (٤٥ و ٢٠٠ هزار ذكر مى‌شود كه رقم اوّل بيشتر شبيه به واقعيت است). در عين حال، بعضى كارشناسان، معتقدند ارقام تعداد چچن‌ها اغراق آميز است و اينكه تعداد آنها ١ ٧/ ١ ميليون نفر است. بايد افزود «باشقير» كه قوم دوم مسلمان روسيه است، طى مدت مورد نظر رشد ١٢٤ درصد از خود نشان داده است. با اين حال، اين رشد جمعيت مسلمان باعث «تحول مذهبى» نمى‌شود. روسيه مانند سابق، «جامعه‌اى ارتدوكس» با حضور فزاينده اسلامى خواهد ماند. ادّعاهايى كه تا سال ٢٠٥٠ مسلمانان يك سوم و حتى نصف جمعيت را تشكيل خواهند داد، عاطفى و بى اساس است.

علّت اينكه در روسيه عامل جمعيتى شدت يافته است، اين است كه رشد جمعيت مسلمان در منطقه مناقشه زده شمال قفقاز مشاهده مى‌شود. در اين منطقه رشد تعداد مسلمانان و كاهش جمعيت مسيحى اسلاوى واقعاً چشمگير است. در جمهورى‌هاى شمال قفقاز مشاهده مى‌شود. در اين منطقه رشد تعداد مسلمانان و كاهش جمعيت مسيحى اسلاوى واقعاً چشمگير است. در جمهورى‌هاى شمال قفقاز مسلمانان بيش از ٧٠ درصد جمعيت را تشكيل مى‌دهند كه طى ٢٠ سال اخير تعداد آنها دو برابر افزايش يافته است.

ميزان جمعيت اسلامى از ٣/ ٢٩ درصد تا ١٩ درصد كاهش يافته است. اين منطقه مسلمان نشين در جنوب روسيه گسترش مى‌يابد كه در شرايط مشكلات اقتصادى و نرخ بالاى بيكارى جمعيت اضافى جمهورى‌هاى مسلمان به مناطق همسايه مهاجرت مى‌كند كه آنجا از تازه واردان استقبال نمى‌كنند. مهاجران سعى مى‌كنند جدا از ديگران زندگى كرده و از منافع گروهى، قومى و مذهبى خود دفاع كنند.

پى‌نوشت:

برگرفته از سپيده (ويژه ماهنامه فرهنگى هنرى روزنامه جام جم)، ش ١٧؛ ترجمه رايزنى فرهنگى جمهورى اسلامى ايران در مسكو