زيارت ناحيه، از سوى امام زمان (ع) صادر گرديده و به يكى از نواب خاصه و ابواب اربعه داده شده است. پس از آن، از طريق راويان بعدى به دست شيخ مفيد رسيده و از ايشان به سيد مرتضى و راويان پس از وى، منتقل شده است. از همين رو، اسناد اين زيارت به امام زمان (ع) در كتب متأخران، بدون هيچ شك و شبهه اى بوده است.

شيخ ابراهيم بن محسن كاشانى هم در الصحيفة المهدية مى نويسد:

زيارة صدرت من الناحية المقدسة إلى أحد النواب الأربعة.[١]

محدث قمى در نفس المهموم مى نويسد:

فكان كما وصفه ابنه الإمام المهدى.[٢]

آيت الله سيدمحمد هادى ميلانى هم مى نويسد:

ونجد فى زيارة الإم المهدى- صلوات الله و سلامه عليه- وصفا دقيقا لما جرى على جده الحسين (ع).[٣]

در كتاب حماسه حسينى استاد شهيد مرتضى مطهرى هم بخشهايى از اين زيارت نقل شده است.[٤]

اسناد زيارت ناحيه‌

اين زيارت سند دارد؛ به طورى كه با اسناد محكم، به شيخ مفيد، سيدمرتضى و ابن المشهدى مى رسد. احتمالًا با سند در كتاب مزار شيخ مفيد و مصباح سيدمرتضى روايت شده، اما با فقدان اين دو كتاب، و حذف اسناد زيارات در مزار ابن المشهدى- به دليل اختصار- سند اين زيارت هم مفقود شده است. خود ابن مشهدى در آغاز كتابش، تصريح مى كند كه اين زيارات با سند متصل به من رسيده است. او مى نويسد:

فإنّى قد جمعت فى كتابى هذا من فنون الزيارات .... ممّا اتصلت به من ثقات الرواة إلى السادات.[٥]

اما ابن المشهدى براى اختصار كتابش و اطمينانى كه به صدور زيارات از معصوم داشت، آنها را حذف كرد. علامه مجلسى پس از نقل عبارت ابن مشهدى، مى نويسد:

فظهر أنّ هذه الزيارة منقولة مروية.[٦]

در نسخه كتاب المزار- كه به شماره ٤٦٢ در كتابخانه آيت الله مرعشى موجود است (ورق ١٤٦)- درباره اين زيارت چنين آمده است:

«و هى مروية بأسانيد مختلفة».

در مستدرك الوسائل نيز اين عبارت بدون واژه «مختلفه» آمده است‌[٧]. شيخ مفيد هم در كتاب مزار و در وصف اين زيارت، چنين نگاشت:

زيارة أخرى فى يوم عاشوراء بدراية أخرى.[٨]

مسلّم است تا اين زيارت داراى سند عالى و استوار نباشد، شيخ مفيد و سيدمرتضى آن را در كتابشان نمى آوردند، و سيد مرتضى آن را بر زيارات ديگر- مانند زيارت عاشورا، كه داراى سندى محكم و متعدد است- مقدم نمى داشت و نمى خواند.

پس، زيارت ناحيه داراى سند صحيح و معتبر است، كه از امام زمان (ع) صادر شده و از طريق يكى از نايبان خاص آن حضرت، به راويان اخبار، از آنان به شيخ مفيد، سپس به ابن المشهدى و از او به سيدبن طاووس، علامه مجلسى و ديگران رسيده است.

زيارت ناحيه ثانيه (رجبيه)

يكى ديگر از زيارات ناحيه، زيارتى است كه سيدبن طاووس در اقبال، ضمن اعمال روز عاشورا به سند خويش روايت كرد. اين زيارت مشتمل بر نام شهيدان كربلاست، و با جمله: «السلام على اول قتيل من نسل خير سليل» آغاز مى شود[٩] نيز، پيش از سيدبن طاووس اين زيارت در مزار شيخ مفيد[١٠] و مزار كبير ابن المشهدى‌[١١] آمده است. اين زيارت با اضافاتى، شامل زيارت امام حسين (ع). على اكبر (ع) و ديگر شهدا- بدون ذكر نام يكايك آنان-، بنابر نقل شيخ مفيد و سيدبن طاووس، در اعمال اول ماه رجب و شب نيمه شعبان هم تكرار شده و معروف به «زيارت رجبيه» است‌[١٢]. سيدبن طاووس در پايان نقل اين زيارت مى فرمايد:

قد تقدم عدد الشهداء فى زيارت عاشورا برواية تخالف ماسطرناه فى هذا المكان، و يختلف فى أسمائهم ايضا و فى الزيادة و النقصان، و ينبغى أن تعرف- أيدك الله بتقواه- إننّا تبعنا فى ذلك ما رأيناه او رويناه، و نقلنا فى كل موضع كما وجدناه».

سند زيارت ناحيه ثانيه‌

سيد- و هم ابن المشهدى در مزار خود- به سند متصل خويش از جدّش، شيخ طوسى، از ابو عبدالله محمدبن احمدبن عياش، از ابومنصور بن عدالمنعم بن نعمان بغدادى نقل مى كند كه در سال ٢٥٢ ق، از ناحيه مقدسه به دست شيخ محمد بن غالب اصفهانى، اين زيارت خارج شد. متن عبارت، چنين است:

خرج من الناحية سنة اثنتين و خمسين و مأتين على يد الشيخ محمد بن غالب الإصفهانى.

با اين كه سند اين زيارت در كمال اتقان و اعتبار است، اما پرسشهاى چندى مطرح مى شود:

١. كلمه ناحيه، اشاره به كدام امام دارد؟

٢. آيا اين سال، صحيح است؟