اين زيارت مسلما از سوى امام معصوم (ع) صادر گرديده، و در كتب متقدمان و علماى شيعه از زمانهاى دور تاكنون، ثبت و ضبط شده است. نخستين كسى كه از اين زيارت در كتاب خويش نام برده، شيخ مفيد (م. ٤١٣ ق.) است كه آن را در كتاب مزار خويش جزء اعمال روز عاشورا ثبت كرده است. اكنون، اين كتاب در دست نيست؛ ولى علامه مجلسى مى نويسد:

قال الشيخ المفيد- قدس الله روحه- فى كتاب المزار ماهذا الفظه: زيارة أخرى فى يوم عاشورا برواية اخرى، إذا أردت زيارته بها فى هذا اليوم فقف عليه (ع) و قل: السلام على صفوة اللّه ...[١] پس از مفيد، شاگردش سيدمرتضى علم الهدى (م. ٤٣٦ ق.)، از آن در كتاب مصباح الزائر خويش- يا المصباح‌[٢] ياد كرد. اين كتاب هم، اكنون موجود نيست و تنها نشانه اى كه از آن در دست داريم، عبارات سيدبن طاووس در مصباح الزائر است، كه مى نويسد:

زيارة ثانية بألفاظ شافية يزاربها الحسين- صلوات اللّه عليه- زاربها المرتضى علم الهدى- رضوان الله عليه- قال: فإذا أردت الخروج فقل: أللّهمّ إليك توجهت .... ثم تدخل القبة الشريفة و تقف على القبر الشريف و قل: السلام على آدم صفوة الله ...[٣].

علامه مجلسى هم در نقل اين زيارت، به كتاب سيد مرتضى (ره) اشاره كرده است.[٤]

سومين كس، ابن المشهدى (م. ٥٩٥ ق.)، شاگرد شاذان بن جبريل قمى، عبدالله بن جعفر دوريستى و ورام بن ابى فراس، و استاد ابن نماحلّى و فخاربن معد حائرى است. ابن المشهدى درباره زيارت ناحيه در كتاب المزار الكبير، مى نويسد:

زيارة أخرى فى يوم عاشورا لأبى عبدالله الحسين ممّا خرج من الناحية إلى أحد الأبواب. قال: تقف عليه و تقول: السلام على آدم صفوة الله ...[٥].

چهارمين عالم شيعه كه به نقل آن پرداخته، سيدبن طاووس، رضى الدين على بن موسى بن طاووس حسنى بغدادى (م. ٦٦٤ ق.)، است كه اين زيارت را در مصباح الزائر نقل كرد[٦] و پس از اين دو كتاب بود كه زيارت ناحيه در كتابهاى حديثى و مزار متأخران نقل گرديد، و ترجمه ها و شرحهاى متعدد بر آن نگاشته شد. دراين باره، مى توان به كتابهاى ذيل اشاره كرد:

١. محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٩٨، ص ٣١٧ و تحفة الزائر، ص ٣٣٣، زيارت چهارم امام حسين (ع)؛

٢. محدث نورى، مستدرك الوسائل، ج ١٠، ص ٣٣٥؛

٣. شيخ ابراهيم بن محسن كاشانى، الصحيفة المهديه، ص ٢٠٣؛

٤. محدث قمى، نفس المهموم، ص ٢٣٣ و ترجمه كمره اى، ص ١٠٤؛

٥. ميلانى، قادتنا كيف نعرفهم، ج ٦، ص ١١٥؛

٦. گروه نويسندگان (زير نظر آيت الله بروجردى)، جامع أحاديث الشيعه، ج ١٥، ص ٤٠٥؛

٧. سيد محمود، دهسرخى، رمزالمصيبة، ج ٣، ص ١٠.

پس، اين زيارت، سابقه اى هزار ساله دارد، و در كتابها و گفتارهاى عالمان شيعه مشهور بوده است.

صدور زيارت ناحيه‌

اصل صدور زيارت ناحيه از سوى امام معصوم (ع)، در كتب قدما پذيرفته شده بود. علماى بزرگ شيعه آن را به عنوان يك زيارت مأثور و حديث مشهور، در كتابهاى خويش ذكر كرده اند. شيخ مفيد (م. ٤١٣ ق.) در مزار خود، مى نويسد:

زيارة أخرى فى يوم عاشورا برواية اخرى.

از اين جمله معلوم مى شود كه اين روايت، مروى بوده و از جمله احاديث صادره از معصوم به شمار مى رفته است‌[٧].

سيد مرتضى (م. ٤٣٦ ق.) به هنگام زيارت امام حسين (ع)، نخست اين زيارت را مى خواند و سپس زيارت ديگر را قرائت مى كرد. سيدبن طاووس در مصباح الزائر مى نويسد:

زاربها المرتضى علم الهدى- رضوان الله عليه.[٨]

و هم، در نسخه خطى كتاب المزار- از نويسنده اى كهن و نامعلوم، كه نسخه آن به شماره ٤٢٦ در كتابخانه آيت الله مرعشى قم موجود است- نوشته شده است:

زيارة أخرى تختص بالحسين- صلوات الله عليه- و هى مروية بأسانيد مختلفة و هى أوّل زيارة زاربها المرتضى علم الهدى- رضوان الله عليه.[٩]

و معلوم است كه تا زيارتى مروى از امام معصوم (ع) نبوده باشد، فقيهى بزرگ و عالمى سترگ مانند سيد مرتضى، آن را بر زيارات ديگر- مانند زيارت عاشورا- مقدم نمى داشته و نمى خوانده است.[١٠]

ابن المشهدى (م. ٥٩٥ ق.) هم صريحا مى نويسد:

زيارة أخرى فى يوم عاشورا لأبى عبدالله الحسين ممّا خرج من الناحية إلى أحد الابواب‌[١١].

از اين جمله، به صراحت روشن مى شود كه‌