خداوند نسبت به كسانى كه جز پاكى و محبّت چيزى نمى‌دانند، اين قدر نزديك است، كه از كسانى كه مى‌خواهند او را در لابراتوارها زير چاقوى آزمايش بشناسند، به همان نسبت دور است.

كميّت انديشه و بيان، آنجا كه بخواهند در مورد پروردگار بينديشند و سخن بگويند، احساس ضعف و زبونى مى‌كنند، كه او بالاتر از وهم و خيال است. ولى نيايش بلندترين قلّه تعبير را در پرواز عشق بر فراز شب ديجور عقل پيدا مى‌كند.

چگونه بايد نيايش كرد؟

راه و رسم نيايش از زمان سن پل‌[١] تا سن بنوا[٢] از زهّاد مسيحى و ديگر مبشّران گمنام، كه در طول بيست قرن تلاش كرده‌اند ملل غربى را با زندگى مذهبى آشنا كنند، شناخته شده است.

خداوندى كه افلاطون در آن قلّه جبروت ترسيم مى‌كند، قابل فهم نيست، خداوند اپيكتيت‌[٣] با روح اشيا مى‌آميزد و با آن اشتباه مى‌شود، يهوه- خداوندى كه تورات معرفى مى‌كند- سلطان مقتدر مستبدّى است كه در دل‌ها وحشت مى‌آفريند، نه عشق، ولى برعكس، خداوندى كه مسيحيّت معرفى مى‌كند، در دسترس انسان و در چهره پدر، برادر و منجى آنها ترسيم مى‌گردد.

براى رسيدن به خداوند، نيازى به انجام تشريفات پيچيده و از خودگذشتگى و اهداى خون نيست؛ راهش بسيار ساده و به دور از تشريفات پيچيده است.

براى انجام نيايش، تنها بايد تلاش كرد كه به سوى خداوند جذب شد، اين جذبه و كشش بايد به دل باشد، نه به دماغ و بنابراين تأمّل و تدبّر در عظمت خداوند، نيايش نيست؛ بلكه اظهار محبّت و ابراز ايمان است.

ولى نيايش بر طبق متد لا سال‌[٤] از يك توجّه عقلى آن‌چنان سرچشمه مى‌گيرد كه به سرعت به يك حالت روحى و سوز درونى تبديل مى‌شود.

نيايش هر چه باشد، كوتاه يا طولانى، آشكار باشد يا با زبان مخفى و در اعمال دل، بايد همانند گفت‌وگوى طفل باشد با پدر خويش.

يك خواهر مسيحى كه خود را براى سى سال وقف خدمت به مستمندان كرده بود، چنين گفت:

بايد آن‌چنان كه هستيم اقدام به دعا كنيم.

يعنى: يك نيايشگر بايد از هر حيله و تزويرى پرهيز كرده، خود را آن‌چنان بنمايد كه هست.

نيايش چون عشق و محبّت بايد با تمام هستى و با همه سلول‌هاى بدن انسان باشد.

امّا درباره فرم نيايش، از يك توجّه درونى كوتاه، تا يك تأمّل ژرف و سير روحانى طولانى، از سخنان ساده و كوتاه يك كشاورز بر سر دو راهى، تا سروده‌هاى پر طنطنه مذهبى در زير رواق‌هاى يك كليساى بزرگ، فرم نيايش تغيير مى‌پذيرد.

تشريفات پيچيده و مظاهر شكوه و ابهّت، در قبولى نيايش تأثير ندارد و به ندرت پيدا مى‌شوند افرادى كه نيايش تشريفاتى را به شيوه سن ژان دولاكروا[٥] يا سن برنارد دوكلروو،[٦] ترجيح بدهند و در مستجاب شدن مؤثّر بدانند.

لازم است در اينجا يادآور شويم كه براى استجابت دعا، فصاحت شرط نيست و ضرورتى ندارد كه انسان خطيب برجسته‌اى باشد تا دعاهايش مستجاب شود.

نظر به اينكه ارزش دعا بر مبناى آثار و فوايد آن ارزيابى مى‌شود، سخنان ساده‌اى كه به هنگام استغاثه يا ستايش پروردگار بر زبان مى‌رانيم، بيش از سخنان مسجّع و پيچيده ادبى در پيشگاه حضرت احديّت مورد قبول قرار مى‌گيرد.

دعاهاى پيش ساخته و فرموله شده‌اى كه در مقام نيايش قرائت مى‌شود، يكى از اقسام نيايش‌هاست كه همانند شعله شمع، فضاى محدودى را روشن مى‌سازد.

اين دعاهاى پيش‌ساخته با شعله محدود خود، نمودار پرواز روح به سوى پروردگار متعال است و ما معمولًا به همين مقدار بسنده مى‌كنيم، ولى انجام دادن فرمان‌هاى پروردگار، خود نوعى ستايش و نيايش است.

سن لويى گنزاك‌[٧] مى‌گويد:

انجام وظيفه و عمل كردن به دستورات الهى هم‌سنگ نيايش است و