خواه آن خم شدن بحدّ ركوع رسيده باشد و خواه كمتر از حدّ ركوع باشد و خواه زياده بر آن و اگر دو سجده يا تشهّد اوّل را فراموش كند و بعد از ايستادن و قبل از ركوع به يادش آيد دو سجده و تشهّد را به جا آورد و نماز را به اتمام رساند و اگر يك سجده را فراموش كرده پس اگر بعد از سجده كه كرده نشستن و طمأنينه را به جا آورده احتياج بنشستن و طمأنينه ديگر نيست و الّا بنشيند و طمأنينه را به جا آورد و احتياج به سجده سهو نيست و اگر پيشنماز در فعلى از افعال نماز شكّ كند و مأموم آن را بر فعل آن يا بر عدم فعل واقف سازد بر پيشنماز واجبست كه عمل بقول مأموم نمايد اگر چه مأموم يك شخص باشد و عادل نباشد در اين صورت بر پيشنماز سجده سهو واجب نيست و واقف ساختن مأموم پيشنماز را جايز است كه به اشاره انگشتان باشد اگر نزديك به پيشنماز باشد يا بلفظ قرآن مثل آن كه پيشنماز شك كرده باشد در نماز چهار ركعتى ميانه دو و سه يا ميانه سه و چهار و مأموم داند كه سه ركعت گذارده پس از سوره كهف‌ سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ بخواند و اگر شخصى سهو بسيار در نماز كند به حيثيتى كه او را در عرف كثير السّهو گويند در اين صورت تلافى آن چه نكرده برو واجب نيست هر چند محلّش باقى باشد و سجده سهو نيز بر او واجب نيست و بعضى از مجتهدين او را وقتى كثير السّهو مى‌گويند كه در سه نماز متوالى سه سهو كند يا در يك نماز سه سهو و اگر شك بسيار كند به حيثيّتى كه در عرف او را كثير الشّك گويند ملتفت نشود هر چند محلّ باقى‌[١] باشد و نماز او صحيح است و سجده سهو برو واجب نيست پس اگر مثلا شكّ كند در خواندن سوره قبل از ركوع برو واجبست كه بآن ملتفت نشده هر چند محلّ باقى باشد بركوع رود و سوره را نخواند كه اگر سوره را در اين صورت بخواند آن نماز باطل‌[٢] است هر چند بعد از خواندن ظاهر شود كه سوره را نخوانده بود

فصل دوّم در بيان خللى كه سجده سهو به سبب آن واجبست‌

و آن در هفت موضع است:

اوّل‌ فراموش كردن يك سجده.

دويّم‌ فراموش كردن شهادتين در تشهّد.

سيّم‌ فراموش كردن صلوات بر پيغمبر و آل آن ٦ بشرط آن كه محلّ هر يك از اين سه گذشته باشد پس در اين صورت واجبست كه آن را بعد از سلام دادن به جا آورد و بعد از آن دو سجده سهو به جا آورد.

و اگر دو چيز از اين سه چيز كه مذكور شد فراموش شده باشد واجبست كه اوّل بعد از سلام دادن هر دو را بان ترتيب كه فوت شده به جا آورد و بعد از آن از براى هر يك دو سجده سهو بكند امّا لازم نيست كه قصد كند كه دو سجده اوّل از جهت خلل اوّلست و دو سجده ثانى از براى خلل دويّم پس اگر در نماز ظهر مثلا تشهّد اوّل را يا يك سجده را از ركعت سيّم فراموش كرده باشد اوّل تشهّد را به جا

[١] اگر داخل فعل ديگر مثل تكبير ركوع مثلا شده باشد صدر دام ظلّه

[٢] احوط اتمام نماز و اعاده آنست صدر دام ظلّه العالى