بررسى و كنكاش كرده باشد و حجتى هم بر طلوع فجر نداشته باشد اما گر حجتى بر طلوع فجر نزد او قائم شده باشد و با اين حال مفطرى را انجام دهد بر او قضاء و كفاره هر دو واجب است. و اما اگر در زمان شك، طلوع فجر را بررسى نمايد بدين صورت كه در افق نظر بياندازد و فجر را نبيند در اين حالت قضاء بر گردن او نمى‌باشد. چه اين كه اعتقاد به ادامه شب داشته باشد و چه اين كه در بقاء شب شك داشته باشد. اما اگر كسى در صورت شك نسبت به طلوع فجر بررسى خود را بدون نظر كردن انجام داد اين بررسى اثرى ندارد و اگر تناول او بعد از طلوع فجر رخ داده باشد قضاء بر گردن او واجب است. لازم به ذكر است كه اين حكم مختص روزه ماه رمضان است اما در غير آن اعم از واجب معين و غير معين و نيز مستحب، اقوى آن است كه روزه مطلقاً باطل مى‌باشد.

ه-- زمان مغرب آن كه به واسطه تاريكى در هواى صاف و بدون ابر گمان و ظن پيدا كند كه مغرب تحقق يافته و مفطرى را بدين جهت انجام دهد بى آن كه يقين به تحقق مغرب داشته باشد در اين صورت قضاء و كفاره واجب مى‌باشد. اما اگر چنين فرضى در جايى بود كه آسمان ابرى باشد در اين حالت قضاء و كفاره بر عهده او نمى‌باشد. و در مواردى كه علتى غير از ابر در آسمان باشد بنا بر احتياط واجب همان‌