بر اساس نظر حکما حکمت و علم، مخصوصا علمی که پایه حکمت است، ذاتا کمال است (البته علم به طور مطلق، حکمت جزئی هم به جای خود). پس حکمت کلی کمال است، نه مقدمه کمال.

همان‌ طور که در ابتدا راجع به ایمان گفتیم که آیا هدف است یا وسیله، اکنون در مورد حکمت می‌گوییم آیا حکمت برای انسان هدف است یا وسیله؟ آیا علم برای انسان هدف است یا وسیله، یا هم هدف است و هم وسیله؟

آیا علم کمال انسان است؟ البته اگر کمال است منافعی هم بر آن مترتب است. اصولا علم به خاطر منافعش خوب است، اگر منافع آن نباشد علم هم به درد نمی‌خورد. هر علمی که منفعت آن بیشتر است بهتر است و آن که منفعتش کمتر است کم ارزشتر است.

٤. نظریه هندوئیسم

نظر دیگری وجود دارد و آن اینکه کمال انسان در «عواطف» است یعنی در «محبت» است یا لااقل محبت هم یکی از ارکان کمال انسان است.

از نظر حکما کمال در «حکمت و عدالت» و از نظر عرفا در «حقیقت» بود و از این نظر که یک نظر اخلاقی است، در محبت است؛ یعنی انسان کامل انسانی است که محبتش نسبت به غیر خود بیشتر است.

هرچه انسان غیر خود را و مخصوصا انسانهای غیر خود را یا لااقل