پس این یک نظریه درباره کمال انسان که آن را در برخورداری بدانیم؛ که اگر در دنیا آن را مستلزم نفی هر فضیلتی بشماریم و برخورداری را به آخرت موکول کنیم باز هم مطلب درستی نیست وگرنه باید اصولا کاملترین عبادت هم برای برخورداری باشد و حال اینکه دانستیم ناقصترین عبادت آن است که برای برخورداری است.

پس نمی‌توان گفت که کمال انسان در برخورداری بیشتر انسان از غیر خود است.

نظریات دیگری هست که بعضی روحانی است و برخی مادی. نظریات مادی آخر کار برمی‌گردد به همان نظریه برخورداری. اما نظریات روحانی:

٢. نظریه عرفا

اولین و شاید مهمترین این نظریات که شایسته است در اطرافش بحث شود نظریه عرفاست. اساسا مبحث «انسان کامل» را تحت همین عنوان عرفا مطرح کرده‌اند و شاید بتوان گفت به طور قطع عرفا این نظر را از ادیان گرفته‌اند؛ از مسئله انسان اوّل که در ادیان هست (مسئله آدم) و به

[١]. خدایا من تو را از ترس آتشت و به طمع بهشتت عبادت نمی‌کنم، بلکه تو را شایسته عبادت یافته‌ام و عبادتت می‌کنم.