راغب در مفردات فرموده: وعظ، منع و بازداشتن همراه با ترس است. خلیل گفته است: آن، پند دادن به خیر و نیکی در چیزی است که دل به سوی آن نرم گردد، و عظه و موعظه، اسم است، قال تعالی: «یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ»، «قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ»، «ذلِکُمْ تُوعَظُونَ»، «قَدْ جاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ»، «وَ جاءَکَ فِی هذِهِ الْحَقُّ وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْری ، «وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ»،* «وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصِیلًا»، «فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ.» [١]
فخر الدین در مجمع البحرین فرموده: قوله تعالی: «مَوْعِظَةً»؛* یعنی به بدی عاقبت ترساندن، و قوله: «الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ» را گفته‌اند که آن، قرآن است، و در دعاست: «اعوذ بک ان تجعلنی عظة لغیری.»؛ یعنی به تو پناه می‌برم که مرا واسطه پند و عبرت دیگران قرار دهی، و موعظه نیز عبارت است از: سفارش به تقوا، برانگیختن بر طاعات، ترساندن از ارتکاب به گناهان و فریفته شدن به دنیا و زر و زیور آن و مانند آن، و وعظ، نصیحت و اندرز است به عاقبت و فرجام کار، و «لا جعلنک عظة لغیرک»؛ یعنی تو را مایه پند و عبرت برای غیر خودت قرار می‌دهیم. [٢]
در مقدمه کتاب مرآة الانوار و مشکوة الاسرار فرموده: موعظه و آنچه شامل بر آن است، مانند: «یعظکم» و نحو آن. در قاموس وعظه موعظة را یادآوری نموده و در معنای آن فرموده است: آن چیزی است که دل را در جهت ثواب و عذاب نرم می‌کند، و به‌طور کلی، آن، نصیحت همراه با ترساندن از بدی است، و در تفسیر عیاشی و غیر آن، از امام صادق علیه السّلام درباره قوله: «فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ»، آمده که آن حضرت فرمود: یعنی توبه. بدیهی است اعظم گناهان، انکار ولایت و ترک آن است، پس ممکن است تأویل موعظه به توبه از بابت تمسّک به ولایت باشد. در کتاب کافی با اسنادش از امام باقر علیه السّلام روایت کند که آن حضرت فرمود: «وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما یُوعَظُونَ بِهِ»، درباره علی علیه السّلام نازل گردیده؛ چون او بهترین آنان بود. [٣]

[١]. مفردات، ص ٥٦٤.
[٢]. مجمع البحرین، ص ٣٤٤.
[٣]. مقدمه برهان، ص ٢١٩.