فرهنگ قرآن - امامی، عبد‌النبی - الصفحة ١٨٢ - 3 طلوع فجر

«اعتکاف» در اصل، به معنای محبوس ماندن و مدّتی طولانی در کنار چیزی بودن، است، و در اصطلاح شرع، توقّف در مساجد برای عبادت می‌باشد که حداقلّ آن، سه روز است، و شرط آن، روزه داشتن و ترک بعضی دیگر از لذایذ است. این عبادت، اثر عمیقی در تصفیه روح و توجّه مخصوص به پروردگار دارد و آداب و شرایط آن، در کتب فقهی ذکر شده است. البته، این عبادت ذاتا از مستحبات است، ولی در پاره‌ای از موارد استثنایی، شکل وجوب به خود می‌گیرد. به‌هرحال، در آیه مورد بحث، تنها به یکی از شرایط آن‌که عدم آمیزش با زنان (اعم در شب یا روز) است، اشاره شده، آن هم به خاطر ارتباط و پیوندی که با مسأله روزه دارد.

«فجر» در اصل، به معنای شکافتن است، و این‌که از طلوع صبح، تعبیر به فجر شده، به خاطر آن است پرده سیاه شب با ظهور اوّلین سپیده صبح، از هم شکافته می‌شود. در آیات مورد بحث، علاوه بر این تعبیر، تعبیر به: «حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ» آمده است. جالب این‌که در حدیثی می‌خوانیم که: عدی بن حاتم خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله عرض کرد، من ریسمان سیاه و سفیدی گذارده بودم و به آنها نگاه می‌کردم تا به وسیله شناسایی آن دو از یکدیگر، آغاز وقت روزه را تشخیص دهم.
پیامبر از این سخن چنان خندید که دندان‌های مبارکش نمایان گشت، فرمود: ای پسر حاتم! منظور رشته سفید صبح از رشته سیاه شب در افق است که آغاز وجوب روزه است (مجمع البیان، ذیل آیه مورد بحث). ضمنا باید توجه داشت که این تعبیر نکته دیگری را نیز روشن می‌سازد و آن، شناختن صبح صادق از کاذب است؛ زیرا در پایان شب، نخست یک سفیدی بسیار کم‌رنگ به‌طور عمودی در آسمان پیدا می‌شود که آن را به دم روباه تشبیه کرده‌اند؛ این همان صبح کاذب و دروغگو است، امّا کمی بعد از آن، سفیدی شفافی به‌طور افقی در امتداد افق نمایان می‌شود که هم‌چون رشته نخ