پس اگر فضل طاعات او به اين نعمتها و ديگر نعمتها كه بر نتوان شمرد، چنانكه فرموده است: «وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها»[١] موازنه كند بر تقصير خود در همه احوال واقف شود.

و امّا اگر طاعات و معاصى او مساوى باشد بداند كه به ازاى اين نعمتها به هيچ بندگى قيام نكرده است و تقصير خويش واضح‌تر يابد.

و اگر معاصى راجح‌تر باشد، فويل له ثمّ ويل له.

پس هرگاه طالب كمال اين حساب با خود كرده باشد از او جز طاعت در وجود نيايد و خويشتن را با آنكه جز طاعت نكند مقصّر داند، و از اين جهت فرموده‌اند: «حاسبوا انفسكم قبل ان تحاسبوا».[٢]

و اگر حساب خود نكند و در معصيت تمادى نمايد به وقت آنكه به مقتضاى‌ «إِنْكانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَ كَفى‌ بِنا حاسِبِينَ»[٣] حساب او كنند و در عذاب اليم و خسران عظيم افتد، و حينئذ لا يؤخذ منها عدل و لا يقبل منه شفاعة[٤]، اعاذنا اللّه من ذلك.

و اما مراقبت آنست كه هميشه ظاهر و باطن خود نگاه دارد تا از وى چيزى در وجود نيايد كه حسناتى كه كرده باطل گرداند، يعنى ملاحظت احوال خود دايم بكند تا بر معصيتى اقدام ننمايد، نه در آشكار و نه در پنهان، و شاغلى او را از سلوك راه حق باز ندارد، نه قوى و نه ضعيف، و اين معنا هميشه پيش خاطر خود بدارد: «وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ»[٥] تا آنگاه كه به مرتبه وصول به مطلب‌[٦] رسد، و اللّه يوفق من يشاء من عباده انّه هو اللطيف الخبير.

[١]إبراهيم- ٣٤.

[٢]بحار الانوار ٦٧- ٧٣.

[٣]انبياء- ٤٧.

[٤]اشاره به آيه‌ «وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَ لا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ» بقره- ٤٨.

[٥]بقره- ٢٣٥.

[٦]ن: مطلوب.