ختم نبوت - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٥

تاریخ نشان داده است که اعصار بعدی ، فهم و بینش بیشتری در درک‌ معانی و مفاهیم گفته‌های آن حضرت نشان دادند .

نسبیت اجتهاد

اثر بینشهای متوالی و متکامل در هیچ جا به اندازه مسائل فقهی ، محسوس‌ و مشهود نیست . بر فقه اسلامی ادوار و اطواری گذشته است ، در هر دوره‌ای‌ طرز تفکر و بینش خاصی حکمفرما بوده است . اصول و قواعد استنباط امروز با هزار سال پیش و هفتصد سال پیش متفاوت است . علمای حدود هزار سال‌ پیش نظیر شیخ طوسی قطعا مجتهدان مبرزی بوده‌اند و توده مردم بحق از آنان‌ تقلید و پیروی می‌کردند . طرز تفکر و نوع بینش آنها از کتابهایی که در فقه و مخصوصا اصول نگاشته‌اند کاملا پیداست . کتاب عده شیخ طوسی که در " اصول " است و طرز تفکر و نوع بینش او را نشان می‌دهد ، اکنون در دست‌ است . اما از نظر فقهای عصرهای اخیر ، آن نوع بینش و آن طرز تفکر منسوخ‌ است ، زیرا بینشهای نوتر و عمیق‌تر و وسیع‌تر و واقع بین‌تر از آن آمده و جای آن را گرفته است ، همچنانکه پیشرفت دانشهای حقوقی و روانشناسی و جامعه شناسی در عصر حاضر امکان تعمقهای بیشتری در مسائل فقهی به وجود آورده است . اگر کسی بپرسد آیا علمای آن عهد و آن عصر با آن بینش و آن طرز تفکر ، مجتهد بوده‌اند و توده مردم حق داشته‌اند از آنها تقلید و پیروی کنند و بینش آنها را ملاک تشخیص مقررات اسلامی قرار دهند ، جواب مثبت است . باز اگر بپرسد آیا اگر در این عصر دانشجویی بخواهد تمام کتابها و تالیفات و آثار بعد از قرن چهارم و