ختم نبوت - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦

پس جبر تاریخ یعنی حتمیت و اجتناب ناپذیری سرگذشت بشر . اگر گفتیم‌ حرکت تاریخ جبری است به معنی این است که عوامل مؤثر در زندگی اجتماعی‌ بشر تاثیرات قطعی و غیر قابل تخلف دارند ، اثر بخشیدن این عوامل ، ضروری و حتمی و اجتناب ناپذیر است . کلمه " جبر تاریخ " در عصر ما ارزش و اعتبار فراوانی یافته است . این کلمه در حال حاضر همان نقشی را بازی می‌کند که کلمه " قضا و قدر " در گذشته بازی کرده است : سرپوشی است برای تسلیم شدن در مقابل حوادث و عذری است برای تقصیرها . آن شیر خونخواره‌ای که در برابرش جز تسلیم و رضا چاره‌ای نیست در گذشته‌ قضا و قدر بود و در زمان حاضر جبر تاریخ است . حقیقت این است که هم قضا و قدر و هم جبر تاریخ مفهوم فلسفی صحیحی‌ دارد ، درست درک نکردن مفهوم واقعی آنها موجب سوء تعبیر شده است . در کتاب انسان و سرنوشت درباره قضا و قدر بحث کرده‌ایم ، اما جبر تاریخ : در اینکه سرگذشت بشر مانند همه حوادث جهان قانون لایتغیری دارد و عوامل تاریخی مانند همه عوامل دیگر تاثیرات قطعی و ضروری دارند سخنی‌ نیست . قرآن کریم نیز با زبان مخصوص خود تحت نام " سنه الله " آن را تایید نموده است . ولی سخن در شکل تاثیر این عوامل است که آیا تاثیر جبری عوامل تاریخ به این شکل است که همه چیز موقت و محدود و محکوم به‌ زوال است یا به شکل دیگر است ؟ بدیهی است که بستگی دارد به نوع عامل . اگر عوامل گرداننده تاریخ ، ثابت و پایدار باشند ، نتیجه تاثیر جبری آنها به این