احکام حقوقی اسلام - یوسفیان، نعمت الله - الصفحة ٥٦ - تزاحم موجبات

باشد. [١]

٣- تزاحم موجبات‌

گاهى سبب و مباشر جرم و يا دو سبب با يكديگر جمع مى‌شوند و از اجتماع آن‌ها، صورتهاى گوناگونى پديد مى‌آيد:

الف- اجتماع سبب و مباشر: هر گاه سبب و مباشر در موردى جمع شوند، در صورت تساوى يا قوى‌تر بودن مباشر، مسؤوليت به عهده مباشر است؛ مانند موارد ذيل:

الف- كسى را در چاهى بيفكند كه ديگرى آن را حفر كرده است.

ب- كسى را هُل دهد و به وسيله چيز لغزنده يا چاقويى كه ديگرى نصب كرده، تلف شود.

ج- كسى را در آتشى بيفكند كه ديگرى آن را افروخته است.

د- ديوار كجى را كه ديگرى ساخته، روى كسى خراب كند [٢].

در مثال‌هاى ياد شده، مباشر جرم از سبب جرم قوى‌تر مى‌باشد. از اين‌رو، مباشر، مسؤول و ضامن جنايت و خسارتى است كه بر كسى وارد شده است.

اگر مباشر، ضعيف و سبب قوى باشد، ضمانت به عهده سبب است؛ مانند موردى كه كسى چاهى در خيابان بكند و آن را بپوشاند و ديگرى بدون اطلاع، شخص ثالثى را هل دهد و او در چاه سقوط كند كه در اين صورت، حفر كننده چاه مسؤول است [٣].

در اين مثال، جرم مباشر جرم به دليل جهل و ناآگاهى از حال سبب، ضعيف مى‌باشد.

از اين رو فراهم كننده سبب جرم، ضامن است [٤].

ب- اجتماع دو سبب: گاهى دو سبب با يكديگر جمع مى‌شوند كه قاعده كلى آن به اين شرح است:

هر گاه دو سبب با يكديگر جمع شوند پديد آورنده سببى كه پيش از ديگرى در تحقق جرم تأثير داشته، ضامن است، هر چند پس از آن پديد آمده باشد. به عنوان مثال:

[١]- همان، مسألۀ ٦.

[٢] - تحريرالوسيله، ج ٢، ص ٥٦٩، مسألۀ ١.

[٣] - همان، ص ٥٦٠، مسألۀ ١.

[٤] - ر. ك. به: جواهر الكلام، ج ٤٣، ص ١٤٣.