٥- غير از اين چهار قسم، سگ ديگرى در تملّك مسلمان در نمى‌آيد و تلف كردن آن ضمان ندارد، حتى سگهاى گران قيمت كه ولگرد نيستند، نگهبان هم نيستند، بلكه صاحب خانه نگهبان آن است.

چند مسأله‌

١- برخى چيزها ملك مسلمان نمى‌شود؛ مانند شراب و خوك، بنابراين، اگر كسى آن‌

[١] - تحريرالوسيله، ج ٢، ص ٦٠٣-٦٠٤

[٢] - منظور از «قفيز» در اين جا، مقدار گندمى است كه از ١٤٤ ذرع زمين برداشت مى‌شود، چنان كه منظور از «جريب» نيز مقدار گندمى است كه از هزار متر مربع زمين برداشت مى‌شود.

احكام حقوقى اسلام(ج‌٢)، ص: ٥٠

را تلف كند، ضمانتى ندارد.

[٢] اگر شراب يا وسيله‌اى از لهو و مانند آن را، كه ذمّى در مذهبش مالك آن مى‌شود، تلف كند، تلف كننده- هرچند مسلمان باشد- ضامن آن است، اما در ضمان، شرط است كه ذمّى قايم به شرايط ذمّه باشد.

[٣] اگر گلّه شبانه، خود به خود، به زراعتى هجوم ببرد، صاحب آن ضامن است و اگر در روز باشد، ضامن نيست. اما اگر صاحب گلّه آن را به سوى زراعت روانه سازد اگر چه در روز باشد، ضامن مى‌باشد (١).

موجبات ديه (قانون ضمان)

يكى از بحث‌هاى مهم قوانين جزايى اسلام «قانون ضمان» است كه در فقه، دايره گسترده‌اى دارد و بخش مهمى از معاملات، قراردادها، تعهّدات بانكى و ده‌ها فرع ديگر را در بر مى‌گيرد.

منظور از «ضمان» در حقوق جزايى اسلام، مسؤوليت و تعهّدى است كه شخص در مقابل ديگرى پيدا مى‌كند و در كتاب‌هاى حقوقى، از آن به «مسؤوليت جنايى» نيز تعبيرمى‌شود (٢).

از نظر اسلام، ارتكاب جرم سبب مسؤوليت و ضمانت مى‌گردد و شخص مجرم از لحاظ مباشرت يا سبب بودن در جرم، «مجرم مباشر جرم» و «مجرم سبب جرم» خواهد بود.

گاهى نيز مباشر و سبب در وقوع جرم توأم شده و به اصطلاح، موجب تزاحم و برخورد موجبات ضمان با يكديگر مى‌شود.

بنابراين، بحث را در سه مبحث «مباشرت»، «سبب شدن» و «تزاحم موجبات» پى‌

-----------------------

[١] - تحرير الوسيله، ج ٢، ص ٦٠٤-٦٠٥

[٢] - مقارنه و تطبيق در حقوق جزاى عمومى اسلامى، عليرضا فيض، ج ١، ص ٢٣٥-٢٥٠.