ولايتعهدى پس از تهديد مأمون با شرايطى كه امام عليه السلام قرار داد به مصلحت اسلام بود و گرنه آن حضرت نمى‌پذيرفت، هرچند خونش ريخته مى‌شد. بيدارسازى امت اسلامى و آشنا ساختن آنان با تعاليم اسلام و برملا كردن چهره زمامداران غاصب و ستمگر و در يك كلمه احقاق حقّ، از مهم‌ترين اين مصالح بود.
شايد با توجه به اين جهت است كه وقتى محمد بن عَرَفه از امام عليه السلام درباره علّت پذيرفتن وليعهدى پرسيد و گفت: يابن رسول اللّه! چه چيز شما را بر پذيرش اين امر واداشت؟ فرمود: «همان چيزى كه جدّم امير مؤمنان را وادار به ورود در شورا كرد».
شيخ طوسى و سيد مرتضى مسأله احقاق حق را يكى از انگيزه‌هاى امير مؤمنان عليه السلام از ورود در شوراى عمر ذكر كرده و گفته‌اند:
صاحب حق مى‌تواند از هر راه مشروع و پسنديده، حق خويش را بازستاند؛ بويژه اگر حق، تكليف شرعى او باشد؛ زيرا در اين صورت دستيابى به آن حقّ و تحمّل سختى‌ها در راه آن، واجب خواهد بود مانند حقّ امامت و رهبرى. «١» جشن ولايتعهدى‌ مأمون در ماه رمضان سال ٢٠١ هجرى مجلس جشن باشكوهى برگزار كرد و امام رضا عليه السلام را به‌طور رسمى به ولايتعهدى برگزيد و همگان بر اين مسأله با آن حضرت بيعت كردند. «٢» مأمون براى نشان دادن صداقت خود در اين كار، دست به اقدامات زير زد:
١- لباس سياه را كه شعار عباسيان بود از ميان برداشت و پوشيدن لباس سبز را كه شعار علويان بود سنّت كرد. «٣» ٢- دختر خود «ام حبيبه» را به امام رضا عليه السلام تزويج كرد. «٤» ٣- دستور داد به نام حضرت رضا عليه السلام سكّه زنند و خطبا همه جا به نام آن گرامى‌