چنانچه اسم اللَّه ظهور و بطون و مفتاح و مختم است: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌. [١] پس، تفسير اين سوره به حسب ذوق اهل معرفت چنين است: به ظهور اسم اللَّه، كه مقام مشيّت مطلقه و اسم اعظم الهى است و داراى مقام مشيّت رحمانيّه، كه بسط وجود مطلق است و مشيّت رحيميّه، كه بسط كمال وجود است، عالم حمد مطلق و اصل محامد- كه از حضرت تعيّن اوّل غيبى تا نهايت افق عالم مثال و برزخ اول است- للَّه، يعنى براى مقام اسم جامع كه اللَّه است، ثابت است و از براى اوست مقام ربوبيّت و تربيت عالمين، كه مقام سوائيّت و ظهور طبيعت است.

و اين مقام ربوبيّت ظاهر است به رحمانيّت و رحيميّت ربوبيّه، كه در موادّ مستعدّه بسط فيض كند به رحمانيّت؛ و در مهد هيولى به ظهور رحيميّت تربيت آنها كند و به مقام خاصّ خود رساند؛ و آن‌ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ‌ است كه به قبضه مالكيّت، جميع ذرّات وجود را قبض كند و ارجاع به مقام غيب نمايد: كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ‌. [٢] و اين تمام دايره وجود است كه در بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌ به طريق اجمال مذكور است و در حمد به طريق تفصيل؛ و تا مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ‌ خالص براى حق است، چنانچه در حديث است. [٣] و چون بنده سالك الى اللَّه به مِرقاتِ‌

اقْرَأْ وَ ارْقَ؛ [٤]

و عارج به معراجِ‌

الصَّلوةُ مِعْراجُ الْمُؤمِن‌

مشاهده رجوع جميع موجودات و فناى دار تحقّق در حق كند و حق براى او جلوه به وحدانيّت نمايد، به زبان فطرت توحيد گويد: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ‌؛ و چون نور فطرت انسان كامل، محيط به‌

[١] خداوند نور آسمانها و زمين است (نور/ ٣٥).

[٢] همان طور كه در آغاز بيافريدتان، باز خواهيد گشت (اعراف/ ٢٩).

[٣] بحار الأنوار؛ ج ٨٩: كتاب القرآن؛ باب ٢٩، ص ٢٢٦، ح ٣؛ محجّة البيضاء؛ ج ١، ص ٣٨٨.

[٤] بخوان و بالا رو؛ اصول كافى؛ ج ٢: كتاب فضل القرآن؛ «باب فضل حامل القرآن»، ص ٦٠٦، ح ١٠.