هنگامى كه مقاله دكتر دن لايدينز را از ديدگاه اسلامى مطالعه مى‌كردم، نتوانستم، نگويم: آمين. و هنگامى كه او بنيادگرايى مسيحى آمريكا را مورد بررسى قرار مى‌داد، احساس كردم، مى‌توانم همين منطق مورد استفاده توسط وى را در تحليل و بررسى اصولگرايى يا بنيادگرايى اسلامى نيز به‌كار ببرم.

الف) فقط در جامعه ديكتاتورى اصل داشتن ديد ثابت و تغييرناپذير نسبت به جهان كه اين مكتب بر آن تكيه دارد، حفظ مى‌شود.

ب) پيش‌فرضهايى كه عنوان مى‌كند، زندگى تمام غير بنيادگرايان زندگى پربارى است، اما ايمان اندكى دارند و حضور خداوند را واقعا در حيات و زندگى خويش تجربه نمى‌كنند.

ج) اعتقاد به اين‌كه، مدرنيسم‌[١] تهديدى عليه فهم سنتى مذهب مى‌شود.

د) تصميم بر گسترش حوزه‌هاى منفك مربوط به ايشان و رد تمام كسانى كه خارج از اين حوزه‌هاى بسته قرار دارند و كافر فرض نمودن ايشان.

من با اين نظر او كه عنوان كرد، بنيادگرايان به بحث و گفت‌وگوها به عنوان چانه‌زنى بر سر «حق و حقيقت» نگاه مى‌كنند و يا حتى تمام حقايقى كه به آنها ايمان دارند، موافق هستم. در حالى كه ما، غير بنيادگرايان، ديد كاملًا متفاوت نسبت به آنها داريم. ما اعتقاد داريم، بحث و گفت‌وگو، فرهنگ پژوهش و تحقيق پيرامون حق را تشكيل مى‌دهد، از ديد ديگر، مابقى بايد با ما متفاوت باشند والا ديگر، نمى‌توان به آنها «ديگران» اطلاق كرد.

دكتر لايدينز به اين نتيجه مى‌رسد كه: «مسيحيان و مسلمانان و ديگر مؤمنان اديان مى‌بايست در اوضاع و احوال جهانى كه در آن به‌سر مى‌بريم، دقت و تأمل كنند. اين امكان وجود ندارد كه مؤمنان بگويند، جهان به دو بخش تقسيم شده است، يك بخش آن را مؤمنان و بخش ديگر آن را افراد ديگر اشغال كرده‌اند. نمى‌توان تعدد وكثرت اديان را كه به يكسان در يك دولت، جامعه و حتى در يك خانواده به چشم مى‌خورد، ناديده انگاشت.»

اين نتيجه كه لايدينز به آن دست مى‌يابد، سؤال بزرگى مطرح مى‌كند: چه تفاوتى ميان كسى كه مى‌گويد جهان به دو بخش تقسيم مى‌شود: بخشى كه مؤمنان به اسلام در آن به سر مى‌برند و بخشى كه ديگران آن را اشغال مى‌نمايند و منظور كسانى هستند كه آنها را كافر و دشمن اسلام توصيف مى‌كند، با كسى كه مى‌گويد، جهان به دو بخش تقسيم شده است: نيكوكارانى كه با ما هستند و بدكارانى كه عليه ما هستند، وجود دارد؟

بنيادگرايى نتيجه و حاصل يك آيين نيست، بلكه با تمام اعتقادات مذهبى و غير مذهبى همسان است. خطر بنيادگرايى در اين نهفته است كه آنها به خود اجازه مى‌دهند، به نام خداوند سخن گويند و او را وادارند، به هر آنچه ايشان اعتقاد دارند، عمل كند.

هنگامى كه لايدينز اين نوع از لاهوت تفرقه ميان مؤمنان ديگر (يا اديان ديگر) را وضع مى‌كند، ما نمى‌توانيم بر نزاع و اختلافى كه از آن حاصل مى‌شود،