بر امام حسن عسكرى (ع) وارد شدم و مى‌خواستم از جانشين پس از وى پرسش كنم. او آغاز سخن كرد و فرمود: اى احمد بن اسحاق خداى متعال از زمان آدم (ع) زمين را خالى از حجت نگذاشته است و تا روز قيامت نيز خالى از حجت نخواهد گذاشت. به واسطه اوست كه بلا را از اهل زمين دفع مى‌كند و به خاطر اوست كه باران مى‌فرستد و بركتهاى زمين را بيرون مى‌آورد.

گفتم: اى فرزند رسول خدا، امام و جانشين پس از شما كيست؟ حضرت شتابان برخاست و داخل خانه شد و سپس برگشت در حالى كه بر شانه‌اش كودكى سه ساله بود كه صورتش مانند ماه شب چهارده مى‌درخشيد. فرمود: اى احمد بن اسحاق! اگر نزد خداى متعال و حجت‌هاى او گرامى نبودى اين فرزند را به تو نمى‌نمودم. او هم‌نام و هم‌كنيه رسول خدا (ص) است. كسى است كه زمين را پر از عدل و داد مى‌كند؛ همچنان كه پر از ظلم و جور شده باشد.

اى احمد بن اسحاق! مثل او در اين امت، مثل خضر و ذوالقرنين است. او غيبتى طولانى خواهد داشت كه هيچ‌كس در آن نجات نمى‌يابد، مگر كسى كه خداى متعال او را در اعتقاد به امامت ثابت بدارد و در دعا به تعجيل فرج موفق سازد.

احمد بن اسحاق گويد: گفتم: اى مولاى من! آيا نشانه‌اى هست كه قلبم بدان اطمينان يابد؟ آن كودك به زبان عربى فصيح به سخن درآمد و فرمود: أنا بقيّةاللّه فى أرضه والمنتقم من أعدائه. اى احمد بن اسحاق! پس از مشاهده، جست‌وجوى نشان مكن. احمد بن اسحاق گويد: من شاد و خرم بيرون آمدم.[١]

بنا بر روايات فوق و دهها روايت ديگر ترديدى نخواهد ماند بر اين‌كه حضرت مهدى (ع) در طول حيات امام عسكرى (ع) همراه ايشان و در شهر سامرا مسكن و مأواى داشته‌اند و اگر چه در اين دوران نيز مخفيانه زندگى مى‌كرده‌اند ولى عده فراوانى از نزديكان و شيعيان ايشان را ديده‌اند.

٢. دوران غيبت صغرا (٢٦٠ تا ٣٢٩ ق.)

غيبت صغرا عبارت است از دوران پنهان زيستى كوتاه مدت حضرت مهدى (ع) كه طبق نظر مشهور با شهادت امام حسن عسكرى (ع) (سال ٢٦٠ ق.) آغاز شده و با رحلت چهارمين نايب خاص آن بزرگوار (سال ٣٢٩ ق.) به پايان رسيده است كه مجموعا ٦٩ سال مى‌شود.

اگر چه به‌روشنى محل زندگى آن حضرت در اين دوران مشخص نيست ولى از روايات و قرائن به دست مى‌آيد كه اين مدت را حضرت عمدتا در دو منطقه سپرى كرده‌اند: يكى منطقه عراق و ديگر مدينه منوره كه البته روايات متعددى بر اين مطلب دلالت دارد.

از امام صادق (ع) در اين زمينه نقل شده است كه فرمود:

للقائم غيبتان إحداهما قصيرة والأخرى طويلة. الغيبة الأولى لايعلم بمكانه فيها إلّا خاصّة شيعته والأخرى لايعلم بمكانه فيها إلّا خاصّة مواليه.[٢]

براى [حضرت‌] قائم (ع) دو غيبت است. يكى كوتاه و ديگرى طولانى. در غيبت اول جز شيعيان مخصوص از جاى آن حضرت خبر ندارند و در غيبت ديگر جز دوستان مخصوصش از جاى او خبر ندارند.

در دوران غيبت صغرا، از سفيران چهارگانه (نواب خاص) كسى نزديك‌تر به آن حضرت ذكر نشده است و ايشان هم تماما در عراق و همواره با حضرت در ارتباط بوده‌اند و توقيعات فراوانى از طرف حضرت به دست آنها شرف صدور يافته است. بنابراين مى‌توان گفت بخشى از عمر آن حضرت در اين دوران در عراق سپرى شده است.

دسته‌اى ديگر از روايات به صورت مطلق (بدون در نظر گرفتن صغرا و كبرا بودن غيبت) زندگى حضرت را در دوران غيبت در مدينه منوره ذكر كرده‌اند كه با توجه به روايات دسته نخست مى‌توان گفت بخشى از عمر آن حضرت نيز در مدينه سپرى شده است.

امام باقر (ع) در اين‌باره فرمود:

لابدّ لصاحب هذا الأمر من عزلة ... و نعم المنزل طيّبة.[٣]

به ناگزير براى صاحب اين امر عزلت و گوشه‌گيرى خواهد بود ... و طيبه (مدينه) چه منزلگاه خوبى است.

همين روايت در كتاب شريف اصول كافى با اندك تفاوتى از امام صادق (ع) اين گونه روايت شده است:

لابدّ لصاحب هذا الأمر من غيبة ولابدّ له فى غيبتة من عزلة و نعم المنزل الطيّبة.[٤]

به ناچار صاحب‌الامر غيبت كند و به ناچار در زمان غيبتش گوشه‌گيرى كند، چه خوب منزلى است طيبه (مدينه).

هم‌چنين ابوهاشم جعفرى مى‌گويد:

به امام عسكرى (ع) عرض كردم: بزرگوارى شما مانع مى‌شود تا از شما پرسش نمايم، پس اجازه بفرماييد سؤالى بپرسم. حضرت فرمود: بپرس. عرض كردم: اى آقاى من! آيا فرزندى داريد؟ فرمود: بله. گفتم: اگر اتفاقى رخ داد كجا او را پيدا كنيم؟ پس فرمود: در مدينه.[٥]