«عَسى‌رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ» اى ينصركم على عدوكم (ثم خاطب بنى امية) «وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا» يعنى عدتم بالسفيانى عدنا بالقائم من آل محمد (ع‌) «وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً» اى حبسا يحضرون فيها[٨].

«اميد است پروردگارتان بر شما مهربانى كند»؛ يعنى شما را بر دشمنانتان پيروز كند سپس خطاب به بنى اميه فرمود: «چنانچه به عصيان و گناه برگرديد ما هم به عقوبت شما برگرديم»؛ يعنى به وسيله سفيانى بازگرديد و ما به وسيله قائم آل محمد (ع) بازگرديم و «جهنم را زندان كافران قرار دهيم»؛ يعنى زندانى كه در آن محصور بمانند.

(١٦)

«يَعْلَمُما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً»[٩].

خداوند از آنچه بر خلايق گذشته و از آنچه در آينده مى گذرد خبر دارد و هيچ كس را به او احاطه و آگاهى نيست.

امام صادق (ع) فرمودند:

«مابَيْنَ أَيْدِيهِمْ» ما مضى من اخبار الانبياء «وَما خَلْفَهُمْ» من اخبار القائم (ع)»[١٠].

«آنچه بر آنان گذشته»؛ يعنى آنچه از اخبار و جريانات پيامبران گذشته است و «آنچه در آينده خواهد آمد»؛ يعنى آنچه از اخبار حضرت قائم (ع)» خواهد آمد.

(١٧)

«وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ»[١١].

و به راستى كه ما پس از نوشتن در ذكر در زبور نيز نگاشتيم كه البته بندگان صالح من زمين را به ارث خواهند برد.

امام صادق (ع) فرمودند:

«الكتب كلها ذكر (الله)، «أَنَّالْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ» قال: القائم (ع) و اصحابه‌[١٢].

كتابها همه «ذكر» خدايند (كتابهاى آسمانى)، [اما اينكه فرمود:] «البته زمين را بندگان صالح من به ارث خواهند برد». منظور حضرت قائم (ع) و اصحاب اويند.

(١٨)

«وَعَدَاللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى‌ لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ»[١٣].

خداوند به كسانى از شما كه ايمان آورده اند و عمل صالح انجام مى دهند وعده كرده است كه آنها را در زمين جانشين قرار خواهد داد؛ همانطور كه پيشينيان آنها را جانشين قرار داد و دين و آئينى را