مطلب هم كاملا صادق است به اين معنا كه شخص معصوم (ع) با اعلام نزول بلا و علت آن حجت را بر مردم تمام مى كنند كه شما با وجود آنكه مى توانستيد، آن بلا را از خويش دفع نكرديد يا فلان خير را به سوى خويش جلب ننموديد و از همين روست كه روايت شده است:

خداوند متعال، به چيزى مثل بداء عبادت نشده است.[١]

دوم، علائم ظهور و امور حتمى‌

پنج مورد از نشانه هاى ظهور در بسيارى از روايات كه از حد تواتر گذشته است؛ از جمله نشانه هاى علايم حتمى برشمرده شده اند:

خروج سيد خراسانى و يمانى، نداى آسمانى (مبنى بر حقانيت حضرت مهدى (ع))، شهادت نفس زكيه و فرو رفتن سپاهيان سفيانى در منطقه بيداء (بيابان بين مدينه و مكه).[٢]

اين نشانه هاى پنجگانه را احاديث از علايم حتمى شمرده اندو هيچ گونه احتمال بدايى در مورد تحقق آنها نداده اند وگرنه خلاف حتمى بودن آنها مى شد. اين نشانه ها شديدا با مساله ظهور ارتباط داشته و همگى مقارن ظهور رخ خواهند داد ان شاءالله. بزرگوارانى چون مرحوم آيت الله خويى در پاسخ به نويسنده كتاب سفيانى (١٥) و علامه سيد جعفر مرتضى عاملى، در كتاب خويش‌[٣] و شيخ طوسى، در غيبت خويش نسبت به اين موضوع تصريح و اذعان كرده اند كه:

هر چند بنابر تغيير مصلحتها با تغيير شروط اخبارى كه به حوادث آينده مى پردازند، ممكن است دچار تغيير و تبديل شوند جز آن كه روايت تصريح كرده باشد كه وقوع آن جريان حتمى است كه (با توجه به اعتماد ما به معصومين (ع)) ما هم يقين به حدوث آنها در آينده پيدا مى كنيم و قاطعانه مى گوييم در آينده چنين خواهد شد.[٤]

اشكال اساسى كه به اين نظر گرفته مى شود؛ متكى به حديثى است كه نعمانى در كتاب خويش آورده است كه: محمدبن همام از محمد بن احمد بن عبدالله خالنجى از ابوهاشم داوود بن قاسم جعفرى نقل كرده اند كه گفته است: نزد امام جواد (ع) بوديم و صحبت از حتمى بودن آمدن سفيانى شد، از آن حضرت پرسيدم: آيا در مورد امور حتمى هم بداء رخ مى دهد؟ فرمودند: آرى. گفتم: مى ترسم در مورد خود حضرت مهدى (ع) بداء رخ دهد. حضرت فرمودند:

[ظهور] حضرت مهدى (ع) وعده الهى است و خداوند خلف وعده نمى كند.[٥]

علامه مجلسى، هم در بحارالانوار پس از نقل اين حديث اين توضيح را اضافه كرده اند كه:

شايد محتوم معانى مختلفى داشته باشد كه با توجه به اختلاف در تعاريف ممكن است در مورد برخى از آنها بداء رخ بدهد. مضاف بر اينكه شايد منظور از بداء در مورد خصوصيات آن حادثه محتوم و حتمى باشد و نه اصل تحقق آن، كه مثلا پيش از زوال كومت بنى عباس سفيانى جنبشهاى خويش را آغاز كند.[٦]

اين فرضيه چندان قابل قبول نيست؛ چرا كه در صورت پذيرفتن آن، چه فرقى بين حتمى و غير حتمى خواهد بوده مضاف بر اين كه روايت از حيث سندى ضعيف است.[٧] در ضمن نمى توان از آن همه حديث و روايتى كه به شدت بر حتمى بودن اين پنج نشانه امتناع احتمال رخ دادن بداء در آنها تاكيد مى كنند، چشم پوشى كرد و به احاديث انگشت شمارى از اين دسته تمسك نمود؛ چرا كه ممكن است در شرايط خاصى (به فرض قوت و اعتبار سندى آنها) معصوم (ع) مجبور شده باشند از روى تقيه، چينى سخنى بگويند.

به امام باقر (ع) در مورد حضرت مهدى (ع) گفتم: مى ترسم كه زود بيايند و سفيانى نباشد. حضرت فرمودند:

والله نه. [سفيانى‌] از حتمياتى است كه‌