اين عنصر در زمان حكومت عبيدالله زياد در كوفه نيز به علت دنياپرستى كوفيان كارآيى خود را ازدست داد و باعث تنها گذاشتن مسلم در مقابل سپاه عبيدالله گرديد.[٢]

امّا بعد از جريان كربلا در قيامهايى همچون قيام توابين و مختار شاهد بروز دوباره اين عنصر هستيم.

ب) حميّت دينى: ايمان اعراب، نقش عظيمى در پيروزى آنان بر سپاه ايران ايفا كرد. همين ايمان و حمّيت دينى آنان بود كه در سال ٣٠ هجرى باعث عزل فرماندار شرابخوار و فاسق كوفه يعنى وليدبن عقبه گرديد، به گونه اى كه عثمان خليفه سوم را مجبور به اجراى حدّ شرابخوارى بر او در مدينه نمودند.[٣]

اين حمّيت و تعصب دينى باعث شد تا كوفيان با ديدن خلاف كاريهاى عثمان و زيرپا گذاشته شدن بعضى از مقررات اسلامى، به صورت يكى از كارگردانان قيام عليه او درآيند و عاقبت، او را از خلافت عزل كنند.[٤]

٤٥ حضرت على، عليه السلام، قبل از شروع جنگ صفين اين چنين از ايمان كوفيان ياد مى نمايد:

اهل شام نسبت به دنيا حريصتر از اهل كوفه نسبت به آخرت نيستند.[٥]

امّا اين ايمان و حمّيت دينى با مسلط شدن بنى اميه و تبليغات آنان و اجتهادات نابجا و سستى هاى آنان در دفاع از حضرت على، عليه السلام، و بالاخره با تمايل هرچه بيشتر آنها به دنياطلبى، كم رنگتر شد، به گونه اى كه در سال ٦١ هجرى فرزند رسول خدا، صلّى اللَّه عليه وآله، را تنها گذاشتند و به جنگ با او اقدام نمودند. و نيز مى توان ايمان سخت و بدون بينش صحيح را در پيدايش گروه خوارج كه نقش عظيمى در اضمحلال حكومت حق ايفا نمودند، مؤثر دانست.

ج) علم: كوفه برخلاف شام شهرى مملو از عالمان به قرآن و حديث نبوى بود، زيرا اين شهر نوبنياد به وسيله سپاهى ساخته شده بود كه بسيارى از آنان دوران پيامبر اكرم، صلّى اللَّه عليه وآله، را درك كرده و به وسيله آن حضرت، صلّى اللَّه عليه وآله، با معارف اسلامى آشنا گشته بودند. شاهد اين مطلب آن است كه عمر خليفه دوم هنگامى كه بعضى از انصار را كه به سوى كوفه عازم بودند، مشايعت مى كرد، خطاب به آنها چنين گفت:

شما به سمت مردمى مى رويد كه قرآن در سينه هاى آنان است و صداى قرآن خواندن آنان همانند همهمه زنبوران عسل به گوش مى رسد.[٦]

با پايتخت قرار دادن اين شهر توسط حضرت على، عليه السلام، در سال ٣٦ هجرى، مهاجرت اصحاب از شهرهاى بزرگ اسلامى به كوفه رشد بيشترى يافت، به گونه اى كه تعداد اصحاب شركت كننده در جنگ صفين را ٢٠٨٠ نفر ذكر كرده اند كه ٩٠٠ نفر آنان از شركت كنندگان در