با آنكه طبق عقد ولاء، مولى بايد همانند ديگر افراد قبيله از همه حقوق اجتماعى برخوردار باشد و با آنكه پيامبر اكرم، صلّى اللَّه عليه وآله، فرموده بود: «مولى القوم مثلهم، يعنى؛ مولاى هر قومى مانند افراد آن قوم است» امّا تا قبل از حكومت حضرت على، عليه السلام، حاكمان عرب آنها را از بسيارى از حقوق اجتماعى خود محروم مى كردند.[١] كه يكى از آنها حق مساوات در تقسيم بيت المال بود و حضرت على، عليه السلام، براى اولين بار موالى را با ديگر كوفيان در پرداخت» عطاء «يكسان قرار داد.

يكى ديگر از تبعيضاتى كه اعراب كوفه نسبت به موالى روا مى داشتند، اين بود كه از آنها زن مى گرفتند، امّا زن عرب به آنها نمى دادند.

در زمان تسلّط بنى اميه، اين تبعيضات بيشتر شد كه در اينجا به چند نمونه اشاره مى كنيم:

١- اجازه نمى دادند موالى با عربها در يك صف حركت كنند؛

٢- براى توهين به موالى مى گفتند: نماز را تنها [ديدن‌] سه چيز باطل مى كند: الاغ، سگ و موالى‌[٢] و گاهى از آنها با عنوان» عكوج «يعنى خر وحشى فربه ياد مى كردند؛[٣]

٣- هيچگاه آنها را با كنيه كه نشانه احترام بود، صدا نمى زدند؛

٤- در بعضى از مواقع در محاكمه قضايى گواهى موالى را نمى پذيرفتند؛[٤]

٥- در جنگها به آنها اجازه سوار شدن بر اسب نمى دادند و تنها به عنوان پياده نظام از آنها استفاده مى كردند. لذا هنگامى كه مختار به موالى اجازه سوار شدن بر اسب را داد، عده زيادى از آنها به سوى او جذب شدند؛[٥]

٦- پستهاى مهمى همچون فرماندهى لشكر را به آنها نمى دادند.[٦]

همين تبعيضات باعث مى شد تا موالى به جريانهاو شورشهاى مخالف حكومت اموى همچون خوارج و علويان بپيوندند.[٧]

امّا ازنظر اقتصادى موالى كه خود را محروم از عطاى مناسب مى ديدند، بنا به سفارش حضرت على، عليه السلام، به امر تجارت پرداختند.[٨] و در آغاز به كارهايى همچون نظافت جاده ها، كفشدوزى، لباس دوزى و حجامت پرداختند،[٩] امّا طولى نكشيد كه به علت مهارت آنان در امر صنعت و تجارت و نيز سرباز زدن عربها از صنعت و حرفه، بيشتر كارهاى صنعتى و تجارى كوفه به دست آنان افتاد.[١٠]

بردگان كه پايين ترين طبقه اجتماعى كوفه بودند، در كارهاى دولتى همچون پاسدارى از شهر و زندان و بيت المال و حفر كانالها و قناتها مشغول شدند، بدون اينكه مزدى به آنها پرداخت شود.

كنيزكان نيز براى كارهايى همچون كارهاى خانه و نيز آوازه خوانى و استفاده جنسى نگهدارى مى شدند.[١١]

روان شناسى جامعه كوفه‌

هر ملّت و امّتى ممكن است تلفيقى از صفات و خفلقيات مثبت و منفى را دارا باشد و به تناسب زمان و در مقاطع مختلف تاريخ خود يك يا چند