براستى كدام كشور نظير ايران (ايران اسلامى شيعه) سراغ داريم كه در دو قرن اخير آن همه مورد طمع وتجاوز قدرتهاى سلطه‌جوى جهانى قرار داشته و هر روز با يك يا چند توطئه و تعرض خانمانسوز نظامى يا سياسى يا اقتصادى يا فرهنگى و يا همه‌اينها روبرو شده باشد، و در عين حال، از همه اين امواج سهمگين بسلامت جسته و بر خلاف نوع كشورهاى اسلامى و شرقى، حتى يك آن هم «استعمار رسمى» نشود و يك لرد انگليسى يا پرنس روسى يا كنت فرانسوى يا صاحب منصب پرتغالى وهلندى و اسپانيولى وايتاليايى يا مستر امريكايى رسما بر وى حكومت نكند. و اين درحالى است كه مى‌توان ليستى دراز از نام كشورهاى اسلامى درآسيا وآفريقا راتهيه كرد كه هر يك، مدتى كوتاه يا مديد، تحت الحمايه يا مستعمره ومستملكه رسمى رسمى استعمار بوده‌اند. ١

روسهاى تزارى در اوايل قرن ١٩ به شمال ايران حمله كردند تا ... راهى به آبهاى گرم جنوب گشايند؛ اما نشد و در پشت رود ارس متوقف شدند. مسلما قدرت پيشروى تا قلب ايران را داشتند و عملا نيز آذربايجان شرقى تا اردبيل در اشغال آنان بود و عوامل گوناگونى چون نوريشگى حكومت قاجاريه، سيستم شبه ملوك الطوايفى موجود در سراسر كشور، كينه‌هاى فرو خفته در قلب رقباى سركوب شده آغا محمد خان قاجار، وبالاخره چشم و همچشمى‌ها وتضادهاى سياسى موجود در دستگاه حكومت فتحعليشاه و شاهزادگان قاجار نيز با پيشروى روسهابه سمت تهران و سرنگونى فتحعليشاه و تجزيه كشور مساعدت داشت ولى ... به دلايلى و از آن جمله، شروع درگيرى عثمانيها با روسهاى تزارى؛ همان عثمانيهاى كه در دوران جنگ ايران و روس، طبق عهدنامه‌بخارست ١٨١٤ متعهد شده بودند محرمانه براى روسها اسلحه و مهمات و آذوقه ارسال دارند- چنين نشد.

انگليسها در طول همان قرن بارها كوشيدند تا منطقه سيستان وكرمان و خوزستان را به متصرفات خويش بيفزايند و صدها دسيسه نيز در اين راه چيدند؛ اما نشد. روس و انگليس در سال ١٩٠٧ ايران را به سه منطقه (نفوذ روسها در شمال، نفوذ انگليسها در جنوب، ومنطقه پوشالى بيطرف در وسط) تقسيم كردند و در بحبوبه جنگ جهانى اول نيز