شهر كوفه در سال ١٧ هجرى به دستور عمر خليفه دوم و به‌دست سعدبن ابى وقاص فرمانده سپاه مسلمانان در جنگ با ايرانيان پى‌ريزى شد. هدف از تأسيس اين شهر، بنيانگذارى يك پادگان نظامى در نزديكى ايران به منظور پشتيبانى نيروهاى عمل‌كننده در داخل ايران بود.[١]

عمر دستور داده بود كه گنجايش مسجد اين شهر به گونه‌اى باشد كه بتواند تمام جمعيّت نظامى را درخود جاى دهد و مسجدى كه طبق اين دستور ساخته شد، مى‌توانست چهل هزار نفر را درخود جاى دهد،[٢] بنابراين مى توانيم به اين نتيجه برسيم كه شهر كوفه در آغاز تأسيس حدود چهل هزار نفر جمعيّت نظامى داشته است و با توجه به اينكه بسيارى از افراد اين جمعيّت، زن و فرزند خود را نيز همراه داشته‌اند، با احتساب حداقل يك زن و يك فرزند براى هر سرباز به جمعيتى معادل يكصد و بيست هزار نفر براى اين شهر در هنگام تأسيس دست مى‌يابيم.

پس از بنيانگذارى كوفه، به عللى همچون داشتن آب و هواى خوش، نزديكى به رود پرآب فرات، مجاورت با ايران و وضعيت اقتصادى مناسب كه از راه خراج و غنايم سرزمينهاى فتح شده به دست آمده بود، اين شهر پذيراى سيل مهاجرت اقوام، قبايل و مردم مختلف از سرتاسر مملكت وسيع اسلامى اعم از حجاز، يمن و ايران گرديد، به گونه اى كه پس از مدتى كوتاه شهرف آباد و تاريخى حيره را كه پايتخت دودمان عربى آل منذر بود، تحت الشعاع قرار داده و آن را به سمت ويرانى كشانيد.

اين مهاجرتها در سال ٣٦ هجرى كه حضرت على، عليه‌السلام، اين شهر را پايتخت خود قرار داد، شدت بيشترى يافت، به گونه‌اى كه مورخان در بيان تعداد سپاهيان كوفى حضرت على، عليه‌السلام، در جنگ صفين (در سال ٣٧ هجرى) ارقامى چون ٦٥ هزار[٣]، ٩٠ هزار[٤] و ١٢٠ هزار[٥] را ذكر مى‌نمايند. چنانچه روشن است اين اعداد تنها بيانگر قسمت اعظم نيروى نظامى مستقر در آن شهر مى‌باشد (و نه تمام نيروى نظامى و نه همه جمعيّت كوفه).

در سال ٥٠ هجرى كه زيادبن ابيه از سوى معاويه عهده‌دار امارت كوفه شد، با توجه به فراوانى شيعيان حضرت على، عليه السلام، در كوفه و ترس شام از كوفيان، دست به انتقال عظيم نيروى انسانى از كوفه به شام، خراسان و نقاط ديگر زد، به‌گونه‌اى كه گفته شده او تنها ٥٠ هزار نفر را به خراسان منتقل نمود.[٦]

در دوران حكومت زياد جمعيّت كوفه به ١٤٠ هزار نفر تقليل پيدا كرد به گونه‌اى كه «زياد» هنگامى كه اقدام به گسترش مسجد جامع كوفه كرد، آن را به اندازه گنجايش ٦٠ هزار نفر وسعت داد.[٧]

پس از مرگ معاويه در سال ٦٠ هجرى، بعضى از كوفيان با نوشتن نامه به امام حسين، عليه‌السلام، سخن از سپاه صدهزار نفرى آماده به خدمت به ميان آوردند.[٨] اين سخن گرچه نسبت به آمادگى كوفيان اغراق‌آميز است، امّا مى‌تواند تعداد تقريبى جمعيّت نظامى كوفه را در آن زمان مشخص نمايد.

از مطالب فوق مى توانيم به نتايج زير برسيم:

١- ذكر رقم ١٢ هزار نامه از سوى كوفيان خطاب به امام حسين، عليه السلام، رقم معقولى به نظر مى رسد.

٢- تعداد بيعت كنندگان با مسلم را