قراردادهاى اقتصادى- استعمارى كه در دو قرن اخير ميان ايران وبيگانگان بسته شده، و نوعا هم تحميلى بوده (نظير قرارداد امتيازات رويتر وقرارداد رژى و دارسى و ...) و نيز وامهايى كه دولت ايران، با شروط سخت و كمر شكن، از همسايگان قدرتمند و سلطه‌جوى خويش ستانده و پاره‌اى از تاسيسات مهم كشور را به عنوان وثيقه بازپرداخت آنها گرو قرار داده (نظير دو وام سنگين دولت ايران از روسهاى تزارى در عهد مظفرالدينشاه)، هر يك به تنهايى مى‌توانست كشورى را در حلقوم استعمار فرو برد و آن را «مستعمره رسمى» قدرتهاى بزرگ قرار دهد. چنانكه در پاره‌اى از كشورهاى بزرگ آسيا و آفريقا همين جريان اتفاق افتاد. استعمار بريتانيا، شبه قاره عظيم ووسيع هند را با «كمپانى تجارى هند شرقى» گرفت و حدود دو قرن كمابيش بر آن حكومت كرد. مصر نيز در دهه‌هاى پايانى قرن ١٩ و اوايل قرن ٢٠، از طريق وامهايى كه خديوان مصر از دول غربى گرفته و در بازپرداخت آن درمانده بودند، گرفتار سلطه مستشاران انگليسى شد وكسانى چون لرد كرومر، دهها سال حاكم و آمر مطلق بر آن ديار شدند. اما در ايران، با مصائبى كه براى روسيه‌تزارى در فاصله سالها ١٩٠٥ تا ١٩١٧ پيش آمد و به زوال هميشگى خاندان رومانف انجاميد، خوشبختانه اين فاجعه تكرار نگشت.

از قراردادهاى استعمارى و مضرات آن براى كشورها سخن گفتيم. بر اساس قرارداد امتيازات رويتر كه در سال ١٢٩٠ قمرى ميان صدر اعظم فراماسون و انگلوفيل ناصرالدينشاه (ميرزا حسين خان سپهسالار قزوينى) و جوليوس دورويتر (يك مسيحى يهودى الاصل آلمانى نژاد نور چشم ملكه ويكتوريا، و مؤسس خبرگزارى امپرياليستى رويتر) منعقد شد، امتياز انحصار كشيدن راه آهن و ترامواى در تمام ايران به علاوه انحصار استخراج تمام معادن- غير از طلا و نقره- ونيز امتياز جنگلها و انحصار آباد كردن كليه‌زمينهاى باير وحفر قنوات در تمام ايران و كندن مجارى آب و ... ساختن آسياب وكارخانجات و داير كردن بانك دولتى و امتياز ساختن هرگونه راه وكشيدن خط تلگراف در سراسر ايران، يكجا به رويتر (و در حقيقت، به بريتانيا) واگذار شد! و زمانى هم كه مرحوم آية الله حاج ملا على كنى- مرجع متنفذ پايتخت‌با همراهى علماى دين و برخى از رجال صالح سياسى و پشتيبانى مردم، با قرارداد و صدر اعظم عاقد قرارداد درافتاد و اجراى قرارداد را متوقف ساخت، بر سر لغو آن، بيش از ١٥ سال بين دولت ايران با شخص رويتر و سفارت انگليس كشمكش و درگيرى سياسى وجود داشت تا آن كه پس از مرگ مرحوم كنى، و گرايش عقربه سياست‌خارجى ايران (در اثر سختگيريها وتحكمات بيش از حد سفير روسيه در ايران، و دانه پاشيهاى لرد ساليسبورى) به سمت لندن، انگليسها با تحصيل امتيازاتى نظير حق انحصارى چاپ و نشر اسكناس در ايران و آزادى كشتيرانى در كارون و ... امتياز تنباكو، رضايت دادند كه قرارداد امتيازات رويتر كان لم يكن تلقى شود. و در اين ميان، اگر همان يك امتياز كشت و برداشت وخريد و فروش تنباكو (امتياز رژى) در كشورمان اجرا مى‌شد ونهال كمپانى رژى (و در حقيقت استعمار بريتانيا) در اين سرزمين ريشه مى‌دوانيد، با دسايس بسيارى كه ديپلماسى لندن به بهانه اجراى‌