لغوى است، به خصوص با توجه به اينكه آن را به رجعت حضرت عيسى (ع) و غيبتش را به غيبت حضرت يوسف (ع) تشبيه مى كند، درصدد رفع استبعاد و بيان مقام والاى امام عصر (ع) مى باشد.

ثانيا: اگر خوب دقت كنيم درمى يابيم كه از غيبت به رجعت تعبير نشده، بلكه گفته شده است كه حضرت علاوه بر غيبت داراى رجعتى نيز هست و در اين حديث رجعت و غيبت كنار هم ذكر شده است و لذا كيفيت غيبت حضرت را از نوع غيبت حضرت يوسف (ع) و رجعت حضرت را همانند رجعت حضرت عيسى (ع) بيان مى كند. خلاصه سخن آنكه حديث تمام نيست و بر فرض قبول سند، جهت دلالتى آن مخدوش است.

بديهى است كه زمان دقيق رجعت را با ذكر سال و ماه و روز همانند زمان ظهور و معاد نمى توان معلوم كرد، اما به طور كلى مى توان گفت كه رجعت در هنگام ظهور حضرت مهدى (ع) رخ خواهد داد. چنانكه در برخى از كلمات علما از زمان رجعت به «بعد ظهوره» تعبير شده است، يعنى بعد از ظهور ولى عصر (ع) رجعت اتفاق خواهد افتاد. و نيز در دو روايت به اين مطلب تصريح شده است. از جابر جعفى نقل شده كه گفت از امام باقر (ع) شنيدم كه فرمود:

«والله ليملكن رجل منا اهل البيت الارض بعد موته ثلاثمائة سنة، و يزداد تسعا، قلت: فمتى ذلك؟ قال: بعد موت القائم. قال قلت: وكم يقوم القائم فى عالمه حتى يموت؟ قال: تسع عشرة سنة من يوم قيامه الى يوم موته. قال قلت: فيكون بعد موته هرج؟ قال نعم، خمسين سنة، قال: ثم يخرج المنصور الى الدنيا و فيطلب بدمه و دم اصحابه فيقتل و يسبى حتى يخرج السفاح و هو اميرالمؤمنين»[١]

به خدا سوگند كه او مردى از اهل بيت ما را پس از سيصد و نه سال از وفاتش قدرت مى دهد. جابر گفت: پرسيدم اين واقعه چه زمانى خواهد بود؟ فرمودند: بعد از رحلت قائم (ع). تا هنگام مرگش چند سال در جهان حكومت مى كند؟ فرمود: نوزده سال از هنگام قيامش تا وقت مرگش به طول مى انجامد. پرسيدم: آيا بعد از او جهان دچار آشوب مى شود؟ فرمودند: بله مدت پنجاه سال و اضافه كردند و بعد از آن منصور [امام حسين (ع)] به دنيا برمى گردد تا انتقام خون خود و يارانش را بگيرد. تا اينكه سفاح قيام كند، كه همان اميرالمؤمنين على (ع) است.

حديث ديگرى از على بن مهزيار نقل شده است، وى مى گويد: «در خواب ديدم كسى مى گويد: امسال حج انجام بده تا صاحب زمان (ع) را زيارت كنى ... بعد او با حضرت سخن مى گويد و ايشان وقايع ظهور را بيان مى كنند و مى فرمايد:

«احج بالناس حجة الاسلام واجى ء الى يثرب ... قلت: يا سيدى مايكون بعد ذلك؟ قال: الكرة الكرة الرجعة الرجعة»[٢]

حج را با مردم به جا مى آورم و به سوى يثرب عازم مى شوم ... عرض كردم: آقاى من بعد از آن چه رخ خواهد داد. فرمودند: برگشت برگشت رجعت رجعت‌

چنانچه مشاهده مى شود در هر دو حديث تصريح مى شود كه رجعت بعد از ظهور خواهد بود، روشن است كه منظور از «بعد از ظهور» اين نيست كه وقتى ظهور تمام شد، رجعت اتفاق مى افتد، بلكه مقصود آن است كه اندكى پس از ظهور حضرت، مردمانى نيكو همچون برخى انبيا و صلحا براى يارى حضرت به دنيا بر مى گردند. و رجعت به صورت تدريجى خواهد بود. يعنى برخى از افراد همانند اميرالمؤمنين (ع) و پيامبر (ص) و برخى ديگر رجعتشان تقريبا همزمان با ظهور است و رواياتى در مورد اين مطلب داريم كه آنان حضرت ولى عصر (ع) را يارى مى دهند و اين طبعا با همزمانى رجعت آنان با ظهور سازگارى دارد. و نيز در برخى روايات داريم كه وقتى حضرت ظهور مى كند، به بعضى از مؤمنين در قبر خطاب مى شود كه حضرت ظهور كرده اگر مايليد، مى توانيد امروز حضرتش را يارى دهيد.[٣] البته بعضى از ائمه ممكن است رجعتشان مدتى بعد از ظهور باشد.

خلاصه سخن آنكه رجعت يكى از وقايع همزمان با ظهور است و نبايد آنها را دو نام براى يك واقعيت پنداشت.

تاريخچه رجعت‌

معمولا در كتابهايى كه پيرامون رجعت نگارش شده است، توجهى به تاريخچه و سير تحول و تطور اين عقيده ننموده اند، در صورتى كه مطالعه تاريخى در مورد يك پديده مى تواند تصوير روشنى از آن در ذهن ايجاد كند و بسيارى از كج انديشيهاى موجود را پاسخ دهد. از اين رو با توجه به مستندات تاريخى مى توان سه دوره براى اين عقيده در بستر تاريخ در نظر گرفت:

١. دوره پيدايش (از عصر رسالت تا سنه ٩٥ ق شهادت امام سجاد (ع)). در اين دوره كه دوره تكون و پيدايش اين عقيده است، رجعت براى اولين بار توسط پيامبر گرامى اسلام (ص) تحت عنوان «خروج» مطرح‌