را- بويژه در گسترۀ دانش فقه- دربرمى‌گيرد. جان كلام بزرگ كتاب‌شناس شيعه، مرحوم علّامه آقا بزرگ طهرانى، در اين باره چنين است: «تقريرات عنوانى است كه در پايان قرن دوازدهم هجرى و پس از آن رايج گرديد و از برخى جهات شبيه به أمالى- در كتب حديثى و در اصطلاح قدما- است و از جهاتى نيز با آن اختلاف دارد.

نحوۀ پيدائى تقريرات، اين چنين بوده كه استاد در مجلس درس مطالبى را با تكيه بر حافظۀ خويش و يا از روى كتاب براى شاگردان مطرح مى‌نموده و آن‌ها مطالب استاد را يادداشت مى‌كرده (خواه در مجلس درس يا پس از آن) و گاه آن مطالب را، مورد نقد و بررسى قرار مى‌داده و نظر خويش را نيز ذكر مى‌نموده و مجموع آن را در كتاب يا رساله‌اى به عنوان تقريرات و به نام خويش منتشر مى‌كردند.» [١] علّامۀ طهرانى در ادامه، بيش از صد كتاب را با نام «تقريرات» ذكر مى‌كند.

البتّه تذكّر اين نكته لازم و ضرور است كه بخشى انبوه از اين تقريرات در گذر زمان دستخوش حوادث گرديده و به ما نرسيد است، و اين مطلب آنگاه نمود بيش‌ترى مى‌يابد كه توجّه كنيم بزرگانى چون شيخ أعظم انصارى، مجدّد شيرازى و آخوند خراسانى در دوره‌هاى درسى خويش شاگردان فاضل فراوانى داشته‌اند كه بسيارى از آنان خود را به نوشتن تقريرات درس استاد مقيّد مى‌دانسته‌اند. [٢]

ب: حيات علمى و اجتماعى علّامۀ نجفى اصفهانى

علّامۀ ذو فنون، فقيه و اصولى نامدار، متكلّم و اديب برجسته، آية اللّه العظمى ابو المجد شيخ محمّد رضا نجفى اصفهانى- كه از نوابغ روزگار و مفاخر علمى شيعه‌

[١]- الذّريعة، ج ٤، ص ٣٦٦- ٣٦٧.

[٢]- نمونه را، نگر: هدية الرّازى، ص ٤٩- ١٧٧.